نسخه قابل چاپ

 

تونل سازي  در مشاء دماوند موجب تخريب مخازن  آب زير زميني شد!

 

کانون ديده بانان زمين در بازديد هاي  خود از حوزة دماوند که  در ادامه بازديد هاي کانون براي پيگيري موضوع تحقيقات خود با نام "تخريب شتابنده در آبخيز هاي تهران "  انجام گرفت،   شاهد تونل سازي ناموفق و مخرب در زير حوزه مشاء گرديد.

اين تونل که  از  حدود سه  سال پيش،  عمليات آن آغاز شده است،    ازنظر موقعيت در دره مشاء دماوند و در زير ارتفاعات تونل امام زاده هاشم  واقع است  .  

 هدف اوليه در ايجاد اين تونل،  ظاهراٌ کوتاه کردن  مسير تهران شمال يا  ايجاد يک راه موازي ديگر از اين بخش از حوزة دماوند به شمال است. آيا  واقعاٌ احداث چنين راهي چقدر ضرورت داشته  و  عموماٌ  سياست  جاده سازي هاي موازي به سمت شمال به دنبال چه اهدافي مي باشد،   موضوع مورد بحث ما نيست.  هرچند که به اين مقوله به نوعي  در  خبر منتشر شده از سوي کانون ديده بانان زمين تحت عنوان  "  تعريض راه فشم به گرمابدر به سود کوهخواران به ضرر منابع ملي"  پرداخته شده است.  در اينجا عمدتاٌ به ماجراي  تلخ و اندوه بار تونل سازي ناموفق اين حوزه مي پردازيم .

مطبوعات در اين مورد نوشتند :

  همشهري 18 فروردين 1383 :  تونل مرگ ، کارگري را بلعيد

 رئيس جمعيت هلال اهمر دماوند اعلام کرد : ريزش تونل در دست ساخت " مشاء " در اين شهرستان باعث کشته شدن يک نفر و مجروح شدن 4 نفر از کارگران مشغول به کار شد . به گفته علي اصغري ، اين حادثه در عمق 300 متري تونل به دليل جمع شدن آب در پشت ديوار ه انتهاي تونل ، شکسته شدن ديواره و جاري شدن  سيل اتفاق افتاد . به گفته وي ، با اطلاع به مرکز امداد نوروزي هلال احمر مستقر در پيست آبعلي و حضور امداد گران ، تلاش براي بيرون آوردن حادثه ديدگان و محبوس شدگان در تونل آغاز شد و ساعتي بعد 4 نفر از مصدومين حادثه از زير آوار بيرون آورده شدند . وي تصريح کرد به دليل حجم گسترده آوار در تونل و باتلاقي  شدن محل ناشي از جاري شدن سيل ، تيم امداد نتوانست جسد فرد کشته را بيابد و ناچار از جمعيت هلال احمر استان در خواست کمک شد . وي گفت اعضاي تيم امدادي هلال احمر استان  با دو قلاده سگ نجات پس از ساعتي در محل حاضر شدند که متاسفانه آنان نيز نتوانستند جسد را پيدا کنند.

 اين تونل براي چندمين بار است که دچار حادثه ريزش مي شود و خسارت ناشي از اين حوادث پيشرفت کار را به تعويق مي اندازد . . به گفته وي بر اثر اين حادثه يک دستگاه لودر مشغول کار در تونل با فشار آب تا 80 متري بيرون تونل پرتاپ شده است يک مقام آگاه در فرمانداري شهرستان دماوند که خواست نامش فاش نشود در اين خصوص گفت : با توجه به اين که اين مشاء يک طرح ملي است و وزارت راه و ترابري عهده دار مسئوليت آن است ، لذا خود آنها تلاش براي يافتن جسد را بر عهده گرفتند .

همين خبر در کيهان 17 فروردين 1383 با عنوان "   پنج گارگر در اثر ريزش تونل مشاء کشته و مجروح شدند" و در هفته نامه ره آورد(  ويژه دماوند ) 20 فروردين 1383با عنوان "  پنج کارگردر اثر ريزش تونل مشا، کشته و مجروج شدند " آورده شده است.

 

همانگونه که مشاهده مي شود،  در اخبار فوق تنها به شرح حادثه پرداخته شده است، آنهم  به  نقل از رئيس هلال  احمر.   ولي به علل واقعه  اشاره اي نشده است،  مبني بر  اينکه واقعاٌ  جمع شدن  آب  و جاري شدن سيل در تونل به چه دليل بوده است، و اينکه اين آب از کجا آمده و پشت کدام ديوار !!  جمع شده که  پس از حرکت توانسته يک لودر به وزن تقريبي ده تن را با فشار زياد از فاصله 300 متري داخل تونل به فاصله 80 متري خارج از تونل پرتاب کند ؟  چرا چنين اتفاقي افتاده است؟ و پاسخ  طراحان و مجريان اين تونل  چه بوده است ؟  

در  بازديد  اعضاي کانون ديده بانان زمين (  مرداد ماه سال جاري) مشاهده شد  که بعد از گذشت 15 ماه همچنان  فرار آب از تونل ادامه دا شت . يعني آب جمع شده پشت ديوار!!   هنوز بعد از اين مدت  تخليه نشده بود !

اما چنين تصور مي شود که آبي با اين شدت تنها مي تواند آب يک مخزن زير زميني طبيعي باشد که به نظر مي رسد بيش از 1000 متر مکعب آن  در لحظة اول انفجار تخليه شده است.   بعلاوه اگر دبي  همين ميزان آب جاري از تونل را ( تصوير زير )  در وضعيت فعلي بين 500 تا 1000 ليتر در  دقيقه بدانيم  محاسبه کنيد ميلون ها مترمکعب آبي که در فاصله 15 ماه هدر رفته است .

 

نگاهي به موقعيت جغرافيايي و زمين ساختي  محل احداث تونل مشاء

 

تونل مشاء در روستاي مشاء( 6 کيلومتري شمال غربي  شهر دماوند و در 4 کيلومتري جاده هراز )   و در ارتفاع تقريبي 2250 متري از سطح دريا در دست ساخت است از اين نقطه  تونل امام زاده هاشم که در ارتفاع 2720 متري از سطح دريا قرار داد بخوبي ديده مي شود.

 

فرار آب از تونل مشاء – تونل امامزاده هاشم در خط الرس ارتفاعات  در تصوير ديده مي شود. عکس از : کانون ديده بانان زمين – مرداد ماه 1384

 

از نظر زمين ساختي منطقه مشاء  در يک حوزة رسوبي ( شيميايي آواري )   و در  زون  خرد شده Fracture-Broken Zone  قرار دارد .  وجود دو گسل بزرگ در منطقه  موجب شده است که تغييرات زيادي در ساختار سنگ هاي منطقه ايجاد شود . جنس سنگ ها عموماٌ از  آهکهاي کنگلومرايي  و سنگ آهک ماسه اي  و همچنين  ماسه سنگهايي با بافت ريز تا خيلي ريز و با مقاومت هاي معمولاٌ پايين است . منطقه داراي زمستان هاي بسيار سرد و ريزش ها عموماٌ به شکل برف است . بنا براين  با توجه به زمين ساخت منطقه ،  جنس سنگها ، ارتفاع بالا ، ويژگيهاي ژئومورفولوژي و  ويژگيهاي اقليمي،   اين منطقه از مناطق غني از نظر  ذخاير طبيعي آب هاي زير زميني با کيفيت بسيار عالي مي باشد . وجود چشمه هاي منطقه از جمله چشمه اعلاء  وچشمه هايي در خود مشاء ، نمونه اي  از ارزش هاي بسيار بالاي اين حوزة است که نقش مهمي در  تغذيه آب رودخانه دماوند که منتهي به رودخانه جاجرود مي شود ، ايفا مي کند . بنا براين حفظ آن براي تامين آب تهران بزرگ. بسيار مهم و حياتي است . متاسفانه در اينجا نيز چون ساير آبخير هاي تهران، تخريب و تغيير کار بري اراضي به شدت صورت گرفته و اين منطقه نيز  مورد تاخت و تاز کوهخواران قرار گرفته است.

 ديده بانان زمين در بخش سوم  تخريب شتابنده در حوزهاي آبخيز تهران ( حوزه دماوند ) به اين مسئله پرداخته  است . 

 

متاسفانه عمليات تونل سازي ناموفق  در اين زير حوزه بسيار مهم و شکننده  موجب داغان کردن مخازن زير زميني شده است .  و همان گونه که در بالا اشاره شد اکنون که بيش از 15 ماه از چندمين حادثه در اين تونل مي گذرد همچنان فرار آب از آن ادامه دارد .  البته گفته مي شود ،  مسئولان تونل  چندين ماه است که سعي کرده اند به گونه اي جلوي فرار آب را  بگيرند و گفته شده است حتي از شرکت هاي مختلف داخلي و خارجي هم در خواست کمک شده است،  ولي ظاهراٌ تاکنون موفقيتي بدست نيامده ، بنا براين منتظر هستند تا آخرين قطره آب خارج شود و بعد به کار خود ادامه دهند . البته اگر به مخزن جديد ديگري برخورد نکنند !! زيرا در حال حاضر حفر تونل تنها تا 300 متري انجام شده ، در حالي که مسير در نظر گرفته شده ، حدود 3000 متر است . بنابراين  امکان اين که در مسير باقيمانده نيز به سفره هاي آبي ديگري برخورد شود بسيار زياد است.

 همانگونه که در تصاوير مربوطه مشاهده مي کنيد آب همچنان از تونل جاري است و در اراضي مشاء هرز مي رود و باتلاق هايي را در منطقه بوجود آورده است که خود داستان ديگري دارد .

 

 

هرزرفتن  آب  و دپو  نخاله هاي تونل در اراضي مشاء 

 

 

نمايي از دپو  سنگها و خاک هاي حمل شده از تونل در اراضي مشا،

 

نماي ديگري از هرزرفتن  آب  و گل و لاي ايجاد شده

 

  

 مطالب فوق نمونه هول انگيزي است از آنچه که بر سر مخازن آب زير زميني اين کشور مي رود.  اين امر هنگامي مورد توجه روزنامه ها قرار گرفته که به شکل حادثه مرگبار در آمد، در غير اينصورت شايد هرگز  در هيچ روزنامه اي درج نمي شدکه طراحان و مجريان  تونل "مشاء " چه بر سر مخازن طبيعي -  ملي اين منطقه آورده اند!  اين اتفاق و اتفاق هاي مشابه که کم نبوده اند در طبيعت خشک کشورمان رخ مي دهد ، و به همين دليل براي مهار آب و لزوم ساخت  سد هاي جديد همواره تبليغات وسيعي در آن  مي شود.  ولي هرگز جايي نمي شنويم و نمي خوانيم که  مسئولين براي عمليات عمراني بويژه راه سازي چه تمهيداتي براي حفظ ذخاير و مخازن آبي که مي تواند در اثر اين نوع سهل انگاري ها  مخازن طبيعي را داغان کند  انديشيده اند . گويا اين امر ، ارزش توجه ندارد و اين در حالي است که  براي امنيت سد ها  راهکار هاي هشدار دهنده و کنترل کننده  پيش بيني و براي آن بودجه در نظر گرفته و هزينه مي شود . و  اگر شخص  يا شرکتي به مخزن و تاسيسات يک سد آسيب وارد کند قطعاٌ  (و به درستي)  مجازات هاي سنگيني براي آن پيش بيني شده است. اما ظاهراٌ تخريب مخازن طبيعي که طي هزاران سال بوجود آمده اند و چشمه  و رودخانه هاي زيادي را تغذيه مي کنند و روستا ها و شهرهاي  بسياري به برکت آنها ادامه حيات مي دهند، از اهميت زيادي برخوردار نيست و مي توان به عنوان يک حادثه غير مترقبه به راحتي از آن گذشت . اميدواريم روزي گروهي حداقل از سوي بازرسي کل کشور مامور شوند و محاسبه کنند تا کنون چه تعداد  مخازن طبيعي آب به دليل سهل انگاري هاي عمليات راه سازي و يا ساير عمليات ظاهراٌ عمراني ! نابود شده است !  و چه تعداد در دست نابودي است نظير عمليات تونل سازي آزاد  راه تهران شمال !

 

  براستي چرا  ؟

آيا  ارگان و مقام قضايي  خاصي تاکنون به جرم هاي بزرگ و نابخشودني که هنگام تونل سازي رخ مي دهد پرداخته است ؟  پاسخ سئوال قطعاٌ منفي است  چرا که اگر پرداخته شده بود  به اطلاع همگان مي رسيد و مجازات هاي سنگيني براي مخربين اين نوع ذخاير در نظر گرفته مي شد  تا شايد حداقل شرکت هايي که اقدام به ساختن چنين سازه هاي مهم در دل چنين مناطق بسيار  بسيار حساس مي نمايند دست به چنين  سهل انگاري نابخشودني نمي کردند !1  

ما معتقديم مردم حق دارند بدانند که به نام عمران ،  راه سازي و... چه بلايي بر سر حيات طبيعي اين مرز و بوم مي آيد  ؟  اگر حفظ طبيعت  از مردم خواسته  مي شود و  اگر مشارکت عموم  در اين راستا طلبيده مي شود ، پس بايد در بخش تخريب هاي دولتي هم با مردم شفاف بود !  شايد بهتر باشد حال که بحث رسيدگي به مفاسد اقتصادي داغ است  با همان وسعت و شدت با مفاسد زيست محيطي برخورد شود  .  مفاسدي  که شعاع و بازتاب آن  دامن نسل هاي آينده راهم مي گيرد. دشت هاي خشک شده،  چاه هاي خشک شده، قنات هاي  خشک شده ،  روستا هاي خالي شده ، رود خانه هاي آلوده شده ،  و ...  نمونه  کوچکي از اين نوع  مفاسد زيست محيطي است که برخي طرح ها ي  ظاهراٌ عمراني  پيش آورده است .   

البته  جاي خوشحالي است که سرانجام توجه به منابع  ملي شروع شده و حتي طرح حفاظت از سفره هاي آب زير زميني نيز به تصويب شوراي عالي آب رسيده است.  اميدواريم اين طرح  هر چه سريع تر عملي شود و  در قالب مصوبات بايگاني شده باقي نماند . از طرفي اميدواريم اين مصوبه نگرشي همه جانبه به سفره هاي آب زيرزميني اعم از دشتي و کوهستاني داشته باشد .

در انتها کانون ديده بانان زمين به عنوان يک تشکل مردمي زيست محيطي مصرانه خواستار پاسخ به سئولات زير است :

 

1-  آيا براي حفر اين تونل در چنين زون حساس از نظر زمين ساختي  مطالعات ژئو تکنيک انجام شده  يا خير ؟

2-  اگر چنين مطالعاتي انجام شده چگونه به وجود چنين مخزن يا مخازن آب در لايه هاي زمين پي برده نشده است  ؟

3- اگر چنين مطالعاتي  به شکل درست انجام شده  چگونه  شرکت  پيمانکار  به آن توجهي نکرده   است؟  

4- عاملان بوجود آمدن چنين شرايطي بايد تحت تعقيب قضايي قرار گيرند .

5- وزارت راه  چه پاسخي براي تخريب اين مخزن دارد ؟

6-  وزارت نيرو ، سازمان جنگل ها ، مراتع و آبخيز داري و سازمان حفاظت محيط زيست تا چه اندازه در جريان اين تونل سازي قرار داشته وبر اجراي طرح در چنين منطقه حساسي نظارت داشته اند ؟

8 -چه تضميني وجود دارد حال که در 300 متري با چنين مشکلي رو برو شده اند تا 3000 متر جلو بروند؟  

7 با توجه به گسل هاي مهم منطقه بويژه گسل فشاري و لرزه زا  و فعال" مشاء"  که زمين لرزه هاي بسياري در منطقه دماوند ايجاد کرده است، و با توجه به برهم زدن تعدل طبيعي بستر زمين ساختي تونل چه تضميني براي  براي ايمني اين تونل و نونل امام زاده هاشم که در بالادست آن قرار دارد وجود دارد  تا  با کمترين تکان زلزله تونل تخريب نشود و  فاجعة  بزرگ انساني رخ ندهد  ؟  

 

ما معتقديم  با توجه به مطالب فوق و با عنايت ويژه به  بستر زمين ساختي تونل در زون خرده شده البرز مرکزي  و  وجودگسل فعال "مشاء "   هيچ تضميني براي  حفظ اين تونل در شرايط زلزله هاي احتمالي وجود ندارد  بلکه پيشروي اين تونل تهديدي جدي براي  تونل امامزاده هاشم  و اي بخش از جاده  هراز به شمار مي رود . بنا براين بهتر است تا دير نشده اين عمليات براي هميشه متوقف شود !

 

کانون ديده بانان زمين مرداد 84

 

 

 

 

پيوست :

دربارهء گسل مشاء بيشتر بدانيم !

 

 "مهمترين تظاهر سطحي گسل مشاء در  دره مشاء و يا در محل   روستاي  مشاء ا است .

" گسل فشاري مشاء ، گسلي است طويل، بنيادي و لرزه زا که در راستاي آن گسترة بلند البرز بر روي گسترة چين هاي کناري البرز در جنوب رانده شده است . درازاي تقريبي آن حدود  400 کيلومتر دانسته اند که از جنوب غربي شاهرود تا آبيک امتداد دارد .

 

 گسل مشاء در قسمت بريده شده غربي روستاي مشاء به صورت زون گسله با پهناي بيش از 10 متر ، و به شدت خرد شده مي باشد . اين گسل با ايجاد برشها و آرد سنگهاي گسلي ( Fault Gouge) مجموعه اي از گسل هاي معکوس رانده در نهشته هاي کواترنري قابل تشخيص است . گسل مشاء در دره مشاء به صورت منظومه اي از گسل هاي رانده تا معکوس مرز ميان سازند هاي سلطانيه ، باروت ، زاگون و لالون را در شمال با پادگان هاي آبرفتي و يا آبرفتهاي جوان رودخانه اي درة مشاء تشکيل مي دهد . اين گسل در دره مشاء داراي امتداد : N75W است .  " ( ماخذ : سايت پايگاه ملي داده هاي علوم زمين 1383 ) 

زلزله هايي که تاکنون موجب ويراني در اين منطقه بوده و علت آن به گسل مشاء منسوب شده است را مي توان بدين صورت دانست :

²     958 ميلادي در منطقه مشاء دماوند به بزرگي 7/7 ريشتر بوده است که در حدود 150 روستا بکلي ويران مي شوند .

²      سال 1665 زلزله ويرانگر ديگري به وقوع پيوست با 5/6 ريشتر در مشاء دماوند و توابع آن روي داد که ويراني بسيار به بار آورد

²        زلزله هاي سال هاي 1082 و -1805 -1811 به اين گسل نسبت داده مي شود .

²   در 27 مارس 1830 ميلادي در ساعت 2 بامداد زلزله ويرانگر ديگري در دماوند و شميرانات رخ داد که در حدود 70 روستا در دو ساوي شرق جاجرود و امتداد راه هاي که از طريق دماوند به سمنان و دامغان ميرود ويران شدند و تنها در دماوند بيش از 500 نفر جان خود را از دست دادند .

²   در 2 اکتبر 1930 ميلادي در روستاي آه و مبارک آباد ( نزديک آبعلي ) زلزله اي به بزرگي 2/5 ريشتر رخ داد که روستاي کوچک آه را ويران کرد و به روستاهاي ديگر آسيب فراوان زد .

²    در 1955 ميلادي زمين لرزه اي به بزرگي 4 ريشتر در  به مرکزيت روستاي مشاء رخ داد و آسيب هايي را به مشاء ، روستاي ايرا و دماوند زد آن شماري از ساختمان ها تخريب و غير قابل سکونت شدند . ( ماخذ سايت فرمانداري شهرستان دماوند )

²   با فعاليت گسل مشاء شرق استان تهران 23 بار لرزيد . به گزارش خبرنگار ره آورد شرق استاتهران شاهد 23 لرزه بوده است که سه لرزه آن به فواصل مختلف در شهرستان دماوند براي شهروندان محسوس بود . بر اساس اين گزارش زمين لرزه هاي محسوس ساعت 30/13- 30/15 و 30/18 دقيقه بعدازظهر روز شنبه دوم اسفند با قدرت 4/4-5/3 ريشتر دماوند و توابع آن را لرزانيد . (دوم اسفند 1382  هفته نامه ره آورد - شماره 151 )

²   به دنبال اين زلزله هاي پي در پي که موجب نگراني مردم  و مسئولين بويژه در دماوند شده بود ، جلسه فوق العاده در ستاد حوادث غير مترقبه شهرستان دماوند تشکيل شد . در اين رابطه در روزنامه همشهري (4 اسفند 1382 ) گفتگويي به نقل از نصرالله کماليان در گردهم آيي زلزله هاي القايي در فرهنگسراي مهر که در 3 اسفند همان سال برگزار شده بود مطالبي در مورد زلزله هاي القايي آورده شد که قابل توجه بخصوص با توجه به عمليات تونل سازي در اين زون خطر ناک مي باشد . در اين روزنامه آمده است :

 برخي زمين لرزه ها با دخالت انسان در طبيعت بوجود مي آيد که به زمين لرزه هاي القايي معروف است وي ذخيره سازي آب در پشت سد ها و رها کردن يک مرتبه اين آبها را ازجمله اين زلزله ا دانست همچنين رها کردن آب پشت سد هايي با ارتفاع زياد ، موجب لغزش و کنش زمين و در نتيجه زلزله اي القايي مي شود . کماليان همچنين حفاري هاي منابع زير زميني ، تزريق

آب با فشار زياد در نيروگاه هاي حرارتي و ساخت تونل را از ديگر عوامل برشمرد که موجب بروز زلزله اي القايي مي شود .

 

 

صفحه اصلی