نسخه قابل چاپ

 

حفاظت از ميراث ژئولوژيکي

و  اهميت تأسيس ژئوپارک

 

 کانون ديده بانان زمين سيما مستوفي جاويد -

 

تنوع ژئولوژيکي مفهومي جديد

 منابع فيزيکي زمين به همراه منابع بيولوژيکي و فرهنگي   سه منبع مهم ميراث بشر هستند 

 از آنجايي که منابع فيزيکي زمين همانند بخش اعظم منابع بيولوژيکي آن به شدت مورد بهره برداري اقتصادي قرار گرفته ، ارزش هاي ذاتي آن کمتر شناسايي شده اند . اين ارزش ها از نظر تنوع ژئولوژيکي ( Geodiversity  ) بسيار قابل ملاحظه هستند.

 تنوع ژئولوژيکي ، مفهومی جديد در بين زمین شناسان است . اين مفهوم انواع موضوعات زمين شناسی ( Geology  ) زمين ريخت شناس" پيکر شناسي زمين "  ( Geomorphology  ) ، ساخت و شکل خاک ، تلفيق ( Assemblage  ) ، پروسه ها و فر آيند هاي زمين شناختي را شامل مي شود .

  همانند تنوع زيستي ، تنوع ژئولوژيکي نيز به تفاوت ابعاد از نظر زمان و مکان مي پردازد . به عنوان مثال  علاوه بر تنوع در نوع کاني ها ، صخره ها ، سنگ ها ( Boulders  ) ، فسيل ها ، ساختار و اشکال ظاهري ؛ عوامل مهم ديگري نظير زمان ، محيط و فر آيند نيز در تنوع ژئولوژيکي نقش موثري دارند .

سطح زمين حالت ديناميکي داشته و از 4600 ميليون سال پيش همواره پذيراي صخره ها و سنگ ها ي جديد و پس از مدتي شاهد نابودي آنها بوده است . دما ، فشار ، انواع فرسايش ها ، پروسه هاي هيدرولوژيکي و پروسه هاي ژئولوژيکي بيروني و دروني نقش مهمي در توليد اين گوناگوني داشته اند . بنابراين به راحتي مي توان به گستردگي اين تنوع و همچنين در مواردي به آندميک بودن آنها پي برد . از اين رو پر واضح است که تنوع زيستي نيز کاملاٌ وابسته به تنوع ژئولوژيکي است .   بطوريکه تنوع ژئولوژيکي گواهي بر تاريخ زمين و به تبع آن شاهدي از زندگي گذشتگان ، اکوسيستم ها و محيط زيست ما است .

 

ميراث ژئولوژيکي ( Geological  heritage )

 ارزش هاي ميراث ژئولوژيکي نيز خود بر اساس عوامل تنوع ژئولوژيکي بوجود مي آيند .ارزش هاي ميراث ژئولوژيکي با اينکه از نظر تحقيقاتی  و آموزشی کاملاٌ مرتبط با ارزش هاي علمي آنها هستند , با اين حال بعضي از آنها بخصوص کاني ها ،  فسيل ها و شکل زمين ( land face  ) از جهات ارزش هاي زيباشناختي ، گردشگري و فرهنگي  نيز مورد توجه قرار مي گيرد.

ارزش زيبا شناختي معمولاٌ مرتبط با زيبايي طبيعي، منحصر به فرد بودن و عظمت آن منطقه است. ارزش گردشگري بر اساس پتانسيل آن منطقه در جهت فعاليت  هاي گردشگري و آموزشي تعيين مي گردد و  سر انجام ارزش هاي فرهنگي نيز بر اساس باورها ، تاريخ و ارزش هاي باستان شناسي آنها سنجيده مي شوند .

 

   تعريف  يونسکو از  ژئوپارک ( Geopark  )

از آنجايي که تعداد زيادي از سايت هاي ميراث ژئو لوژيکي در مناطقی قرار دارند که پديدة شهرنشيني و فعاليت هاي اقتصادي سيماي آنها را به شدت دگرگون کرده است، بدين جهت برای حفظ پاره اي از آنها نوعي ساختار حفاظتي  مديريتي توسط يونسکو در سال 1999 پيشنهاد شد که به آن ژئوپارک ( Geopark  ) مي گويند.

 مفهوم ژئوپارک از ديد يونسکو, ايجاد ارتباط مردم با طبيعت و در اينجا ژئولوژي است و همچنين به پتانسيل هاي ميراث ژئولوژيکي از بعد توسعه اقتصادي نيز توجه دارد.

اين ساختار جديد اهميت چشم انداز(   Landscape  ) و منحصر يه فردبودن آن را نیز مورد بررسي قرار مي دهد و بر اجماع علم و فرهنگ  تاکيد مي کند . در واقع ژئوپارک داراي يک يا چند ماهيت ميراث ژئولو ژيکي است که از بعد علمي داراي اهميت است و علاوه بر آن داراي ارزش هاي منحصر به فرد  زيبايشناسي  ، باستانشناسي ، اکولوژيکي تاريخي و فرهنگي نيز می باشد . از آنجايي که ژئولوپارک مي تواند با برنامة مديريتي خاص خود که هم خوان با مفاهيم پايداري و حفاظت و منطبق با استانداردهای  يونسکو است اداره  گردد ، از لحاظ توسعة اقتصادي و اجتماعي نيز مي تواند  بر بهبود   و ضعيت مردم ساکن در ژئوپارک نیز تاثير بگذارد .

 

 اهداف عمده تأسيس ژئوپارک

چرا و چه وقت از ژئوپارک صحبت به ميان مي آيد ؟ زماني که مي خواهيم يک سيستم مديريتي جهت 1) حفاظت "  از ميراث ژئولوژيکي "    2  )رشداقتصادي – اجتماعي منطقه   از بعد گردشگري  3)آموزش عمومی در زمينه ارزش هاي ژئو لوژيکي ، بيولوژيکي و فرهنگي منطقه ، داشته باشيم از اين سيستم بهره می گيريم .  مثلاٌ اگر در منطقه اي پارک ملي وجود داشته باشد که سيستم مديريتي  در آن به خوبي رعايت شده باشد و از انوع ارزش هاي بيولوژيکي ، ژئولوژيکي و فرهنگي آن حفاظت شود ، ديگر نيازي به طرح ژئوپارک نيست ولي از آن جايي که حفاظت از ميراث ژئولوژيکي کمتر مورد توجه قرار می گیرد لذا اينجاست که تاسيس  ژئوپارک  به کمک حفاظت از ميراث ژئولوژيکي مي آيد . 

 با تاسيس ژئوپارک سه هدف عمده درجهت حفاظت از ميراث ژئولوژيکي تامين مي گردد:

نخست   آنکه اين سايت هاي  ژئولوژيکي ( مناطق ژئولوژيکي ) جهت آموزش عموم در زمينة علوم زمين شناختي و زيست محيطي بکار مي رود  و يا به عبارتي منطقه ماهيت آموزشي پیدا کرده و انگيزه اي براي تحقيقات بيشتر  ژئومورفولوژي می یابد.

دوم آنکه ،  ژئوپارک به عنوان ابزاري مي تواند در راه دستیابی به توسعة پايدار بکار رود.

و سوم آنکه ،   ميراث ژئولوژيکي براي نسل هاي آينده حفاظت مي شود .

 

اروپا پيشتاز تأسيس اولين ژئوپارک ها

 اولين ژئوپارک ها در اروپا تأسيس شدند که داراي يک شبکه خاص هستند(European Geopark Network)  و يونسکو از الگوي مديريتي ژئو پارک هاي اروپا  به عنوان الگوي جانبي استناد مي کند . در حال حاضر 35 ژئوپارک به شبکه جهاني ژئوپارک ملحق شده اند. 23 تااز آنها در اروپا و 12 عدد آن در کشور چين واقع است.

 درحال حاضر کشور هاي زيادي در حال مطالعه طرح مديريتي جهت معرفي ژئوپارک به يونسکو هستند. به عنوان مثال در کشور مالزي جزيره لانکاوي ( Lankawi  ) و ميراث جهاني کوه کينابالو ( Kinabalu ) به عنوان دو سايت منتخب مورد بررسي و مطالعه قرار دارند .

لنکاوي -ژئوپارک  ( Landkawi-Geopark )

کينابالو -ژئوپارک  (  Kinabalu-Geopark )

در این جزیره کوه مرتفعي واقع است  که در فهرست ميراث جهاني نيز قرار گرفته ، قلة اين کوه از نظر زيبايي و قدمت منحصر به فرد است . مردم بومي اين قله را از اين جهت ارزشمند به حساب مي آورند که باور دارند دو خواهر در اين قله زندگي مي کردند به همين دليل شکل قله به شکل دو صورت رو بروي هم است و افسانه های متعددی در مورد آن نقل می شود.این افسانه ها  دربر دارنده  نکات تاريخي بسیاری است و شاید کمتر  کسي به آن توجه داشته باشد,اما مردم بومي به آنها اهميت مي دهند و به کوه احترام مي گذارند . اين نکات که از فرهنگ این منطقه نشأت مي گيرد مي تواند به عنوان ابزاري براي جذب گردشگر و از طرفي حفاظت منطقه مورد استفاده قرار گيرد.

  

ژئوپارک در ایران

 با توجه به اینکه  در ايران پتانسيل های باارزش ميراث ژئولوژيکي  وجود دارد ,اما متاسفانه اقدام جدي براي مطالعه و تحقيق بر روي اين پتانسيل ها انجام نگرفته است. تنها از سال گذشته  تحقيقاتي در قسمت غربي جزيرة قشم آغاز شده است که بنا دارد اين منطقه را به عنوان ژئوپارک ايران معرفي کند.

همانگونه که اشاره گرديد ايران کشوري است با منابع بي نظير ميراث ژئولوژيکي که در سرتاسر کشور گسترده شده اند از آن جمله :درة شيروان و درياچه آب شيرين کوه سبلان که داراي منظرة  بي نظير از ستون هاي بازالتي حاصل از فرسايش است . همچنين درياچة زيباي نمک در دشت کوير و کريستال هاي شگفت انگيز نمک در سمنان، ميراث جهاني تخت سليمان   ، غار علي صدر ، درياچه اروميه ، قلة دماوند ،  علم کوه با ديواره هاي بسيار زيبا و چشم انداز هاي منحصر به فرد و نيز تعداد بسيار زيادي از ارزش هاي شناخته شده و شناخته نشده که همگي از ميراث ژئولوژيکي کشور ايران است و مي بايست توسط انواع راهکار هاي حفاظتي و مديريتي از جمله  ژئوپارک ها براي حال و آيندگان مورد حفاظت قرار گيرند .

 

 

درياچه کوه سبلان

 

 غارعلي صدر 

 

دشت لوت

                          

 

  

صفحه اصلی