تالاب ها نياز به تجديد مديريتي نوين دارند

به مناسبت  دوم فوريه روز جهاني تالاب ها- فوریه 2006

 

گزارش از کانون دیده بانان زمین نسرين دخت خطيبي

 

 

اول - نگاهي به وضعيت تالاب هاي ثبت شده جهان در کنوانسيون رامسر

35 سال پيش  در دوم فوريه 1971 (1349 ) کنوانسيون تالاب ها  در شهر رامسر منعقد گردید  و اين کنوانسيون نام خود را از رامسر گرفت و " رامسر " براي هميشه در تارک  اين کنوانسيون مهم جهاني نقش بست  .   کنوانسيون رامسر  در سال 1975 جنبه قانوني به خود گرفت و کشور ما ايران در همان تاريخ،  18 تالاب مهم خود را به اين کنوانسيون معرفي و در فهرست رامسر قرار داد .از آن تاريخ تا امروز ( ژانويه 2006 )  بيش از  140 کشور با معرفي  1558 تالاب  با مساحت  130  ميليون و 470 هزار و 522  )هکتار  غناي بسياري به آن بخشيده اند  و همين امر موجب شده است که کشور ها به تالاب هاي خود اهميت داده و در حفاظت از آنها بکوشند .

از مجموع کشور هايي که تاکنون تالاب هاي خود را  به کنوانسيون رامسر معرفي کرده اند. از نظر تعداد سايت ،  کشور انگلستان با معرفي 163 سايت،  بالاترين  تعداد تالاب معرفي شده را  به خود اختصاص داده است.  بعد از انگلستان سه کشور استراليا ، مکزيک و سوئد  به ترتيب با معرفي 64 ، 58 و 51 تالاب در مرتبه هاي بعدي از نظر تعداد تالاب هاي معرفي شده به کنوانسيون قرار دارند.بعد از سه کشور فوق ،   13 کشور بين 50 تا 30 سايت ،  21 کشور بين 30 تا 10  سايت و 98 کشور کمتر از 10 سايت معرفي کرده اند که شمار کشور هايي که  تنها يک يا دو سايت معرفي کرده اند به 56 کشور مي رسد .   کشور ما ايران نيز با معرفي 22 تالاب در رديف  25 اين فهرست از بين 140 کشور قرار مي گيرد . 

اما  اگر وسعت تالاب ها ي  معرفي شده  را مورد توجه قرار بدهيم،   فهرست فوق  تغيير مي يابد به عنوان مثال انگلستان که با معرفي 163 تالاب در صدر  فهرست قبلي  قرار داشت ،   ولي از نظر جمع مساحت هاي تالابي  معرفي شده  به مرتبه 27 تنزل مي کند( با وسعت تالابي  880281 هکتار )  و کشور  کانادا  با معرفي   37 سايت  با  مساحت13 ميليون و 660 هزار و 571 هکتار  در بالاترين رديف اين جدول قرار مي گيرد . جالب آنکه کشوري نظير  " بوتساوانا " تنها با معرفي يک تالاب  ولي با مساحت 6 ميليون و 864 هزار هکتار در  رتبه چهارم  قرار مي گيرد.    شايان ذکر است که حدود  26 کشور از  اين فهرست کشور هايي هستند که مساحت تالاب هاي معرفي شده آنها به رامسر به   بيش از يک ميليون هکتار  مي رسد و بقيه زير يک ميليون مي باشند.   در اين ميان کشور ما در مرتبه هيجدهم اين فهرست قرار مي گيرد و جزو کشور هايي است که مساحت تالابي آن بيش از يک ميليون هکتار است .

 

فهرست 41 کشور جهان که از نظر تعداد و مساحت  بالاترين  ارقام را در فهرست رامسر تشکيل داده اند

( تنظيم براساس بالاترين مساحت به کمترين مساحت )

رديف

نام کشور

تعداد سايت

مساحت ( هکتار )

1

کانادا

37

13,066,571

2

روسيه

35

10,323,767

3

استراليا

64

7,371,873

4

بوتساوانا

1

6,864,000

5

پرو

10

6,777,414

6

بوليوي

8

6,518,073

7

برزيل

8

6,434,086

8

گويان

14

5,587,861

9

مکزيک

58

5,118,904

10

تانزانيا

4

4,868,424

11

نيجر

12

4,317,589

12

مالي

1

4,119,500

13

آرژانتين

14

3,582,942

14

چين

30

2,937,454

15

الجزاير

26

2,791,992

16

دانمارک

38

2,078,823

17

چاد

2

1,843,168

18

ايران

22

1,481,147

 

 اما گذشته از اين دو نوع دسته بندي که بر اساس تعداد و مساحت تالاب هاي معرفي شده صورت مي گيرد  چيزي که در خور توجه بيشتري است و بايد پايه دسته بندي هاي جديد قرار گيرد کيفت حفاظت از اين تالاب هاست تا انگيزه اي براي دست يابي به اهداف کنوانسيون که همانا حفاظت هر چه بيشتر از تالاب هاي جهان است باشد .

بنظر مي رسد که چون اطلاع رساني در مورد تالاب هاي ثبت شده  تنها از سوي دولت ها انجام مي گيرد و نظارت هاي محلي از سوي کنوانسيون  بسيار ضعيف است خطرات جدي در کمين تالاب ها است.  مصداق چنين وضعيتي را ما به عنوان يک تشکل زيست محيطي ( NGO ) در ايران شاهد هستيم.   به عنوان مثال و قتي سطح کمي و کيفي تالاب بين المللي گاوخوني  را با  سال 1975 يعني زمان ثبت اين تالاب در کنوانسيون  مقايسه مي کنيم ،  سئوالات بسياري در ذهن ما بوجود مي آيد  از جمله اينکه  چگونه اين چاله فاضلاب ، هنوز در فهرست کنوانسيون رامسر قرار دارد ؟  ويا تالاب هايي نظير " درگه سنگي " که به گفته  مسئولين محيط طبيعي سازمان حفاظت محيط زيست به علت سد سازي در بالا دست آن رو به خشکي گذاشته،  چگونه مورد عنايت کنوانسيون قرار نگرفته است  ؟ و يا تالاب بين المللي هامون که در اثر سد سازي هاي متعدد دولت افغانستان که چندين سال است که با بحران شديد  روبرو شده،   چاره انديشي هاي برون مرزي براي آن نشده است .

آيا وظيفه کنوانسيون تنها ثبت اين تالاب ها است و افزايش شمار تالاب هاي ثبت شده مي تواند معياري براي رشد کيفي تالاب ها باشد؟ که در مورد ايران چنين نيست و با کمال تاسف بايد گفت که تالاب هاي 22 گانه ثبت شده کشور ما ، روز به روز با خطرات بيشتري مواجه هستند ؟ 

در هر حال مافکر مي کنيم که ابزار هاي نظارتي بيشتر  از آنچه که وجود دارد بايد در نظر گرفته شود .  شايد در اين ميان فعال  تر شدن تشکل هاي غير دولتي ( NGO ) کشور ها و همبستگي بيشتر  آنها يکي از راهکار هاي مناسب براي کمک به حل اين معضلات باشد و به تواند به ارتقاء کيفي و حفاظتي تالاب ها بيا نجامد .

 

دوم - نگاهي به وضعيت  33 تالاب ثبت شده کشور ايران در 22 سایت فهرست رامسر

با توجه  به مطالب بخش اول متوجه شديم که  ايران در بين کشور های  عضو  از نظر مساحت با 1,481,147 هکتار در رديف هيجدهم و از نظر تعداد در رديف 26 قرار دارد  . ایران بعد از رسميت يافتن کنوانسيون رامسر در سال 1975 ،  18 تالاب را به اين کنوانسيون معرفي کرد و پس از  يک دورة خاموشي که بيش از 24 سال به طول انجاميد سرانجام در سالهاي بين 1999 تا سال 2005  چهار تالاب ديگر را به اين کنوانسيون معرفي کرد.

 در بخش زير وضعيت کمي و کيفي اين  22 تالاب  به طور مختصر ارائه مي شود :

  با توجه به جدول ارائه شده،  از 22  عنوان تالاب ثبت شده در فهرست رامسر  7 تالاب در کرانه هاي خزر( گيلان – مازندران -  گلستان )  ،    5 تالاب در کرانه خليج فارس ( هرمزگان – خوزستان )  يک تالاب در کرانه هاي درياي عمان يعني از 13 تالاب از 22 تالاب ، تالاب هاي ساحلي دريايي هستند که اهميت ويژه و در خور توجه دارد . بعلاوه يک تالاب  مرزي  است  و 9 تالاب بقيه  نيز در  استان هاي  غير ساحلي   قرار دارند .  از نظر مساحت نيز درياچه اروميه با 483 هزار هکتار بزرگترين  و " قوريگل"  با 120 هکتار کوچکترين تالاب هاي 22 گانه را تشکيل مي دهد .

توزيع استاني و مساحت تالاب هاي ثبت شده بر اساس بيشترين مساحت(هکتار )

رديف

نام تالاب

استان

مساحت         ( هکتار )

1

درياچه اروميه

آذربايجان غربي

483000

2

شادگان خور الاميه و خورموسي

خوزستان

400000

3

ني ريز و کمجان

فارس

108000

4

خور خوران

هرمزگان

100000

5

شبه جزيره ميانکاله ، خليج گرگان و آب بندان لپو زاغمرز

مازندران

100000

6

خليج گواتر و حور باهو

سيستان و بلوچستان

75000

7

انتهاي جنوبي هامون پوزک

سيستان و بلوچستان

50000

8

هامون صابري و هامون هيرمند

سيستان و بلوچستان

50000

9

گاوخوني

اصفهان

47600

10

گميشان

گلستان

17700

11

درياچه پريشان و دشت ارژن

فارس

 65000

12

آب بندان فريدون کنار ، ازباران و سرخ رود

گيلان

5427

13

مصب رودخانه هاي شور ،شيرين ميناب

هرمزگان

4500

14

درياچه هاي شورگل ، يادگارلو و دورگه سنگي

آذربايجان غربي

2500

15

انزلي

گيلان

1500

16

مصب رودخانه گز و حرا

هرمزگان

1500

17

آلاگل – آجي گل – آلماگل

گلستان

1400

18

اميرکلايه

گيلان

1230

19

درياچه قوپي

آذربايجان غربي

1200

20

جزيره شيدور

هرمزگان

870

21

کولاب بندر کياشهر و دهانه سفيد رود

گيلان

500

22

قوريگل

آذربايجان شرقي

120

 

سوم  - تنوع شاخص هاي  طبيعي تالاب هاي ايران

ô   تنوع اقليمي  به لحاظ  تفاوت  15   درجه عرض جغرافيايي  بين شمالي ترين و جنوبي ترين نقاط کشور

     ô  تنوع اقليمي به لحاظ تنوع بسيار شگفت انگيز   توپوگرافي و ژئو مورفولوژي

   ô   بيش از   2700  کيلومتر  سواحل دريايي  (  خزر ، خليج فارس و درياي عمان )

   ô  بيش از 1820 کيلومتر  رودخانه هاي مرزي

  ô  بيش از 40  درياچه و شوره زار مهم ثبت شده

  ô  بيش از 200 تالاب  غير ثبت شده

  ô هزاران کيلومتر رودخانه دائمي و فصلي داخلي

 ô   موقعيت ميان راهي  استراتژيک  بين درياهاي گرم  جنوب و مناطق بسيار سرد شمالي نظير سيبري براي جابجايي پرندگان

  ô  قرار گرفتن ايران در مسير دو کريدور اصلي مهاجرت پرندگان کره زمين

 ô تفاوت هاي بسيار متنوع  از نظر طول دوام فصل هاي   چهار گانه موثر در کوچ پرندگان

 بنا براين بر حسب  اين  شاخص ها که در کلي ترين شکل آن مطرح شد،  متوجه مي شويم که  کشور ما از چه طيف وسيع   انواع تالاب ها برخوردار است.  به طوري که از  32 تيپ  تالاب هاي طبيعي معرفي شده از سوي کنوانسيون رامسر  ،  همة تيپ هاي آن بجز سه تيپ  ( تورب زار ها – تالاب هاي آلپي و تالاب هاي توندرا ) در آن وجود دارد. که همين 22 تالاب  معرفي شده به کنوانسيون در صورت حفاظت در خور،  مي تواند نمايشگاهي از اين تنوع شگفت انگيز  باشد .

 

چهارم - خطر ات تهديد کننده   تالاب هاي ايران ، ثبت شده در فهرست رامسر

 متاسفانه بنا به دلايل  بسيار،   با آنکه کشور ما از نظر کمی  در مقام و رتبه بسيار خوبي در بين کشور هاي عضو قرار دارد  و با توجه به آنکه ايران زادگاه اين معاهدة بسيار مهم است و همين نکته مي تواند انگيزة بزرگي براي  حفظ و ارتقاء جايگاه خود در بين کشور هاي جهان باشد،  ولي تا کنون  دولتمردان ما نتوانسته اند در حفظ همين تالاب ها موفق باشند.    که با توجه به جدول ضميميه  شاخص ترين تهديد هاي اين تالاب ها را مي توان بدين صورت دانست :

ò …عدم وجود برنامه آمايش سرزمين و پياده کردن برنامه هاي بخشي

…ò سد سازي بدون توجه به اثرات مخرب آنها  بر تالاب ها

 ò…توسعه برنامه هاي نفت محور در حساس ترين و شکننده ترين مناطق ساحلي – دريايي

…òخطر  نابودي پرندگان نادر و در معرض انقراض ، به دليل صدور مجوز هاي قانوني شکار

 ò… اجراي سياست هاي آبرساني  از مناطق پرآب به کم آب کشور،  بدون توجه به اثرات سوء زيست محيطي بر روي تالاب ها  

… òاجراي  سياست هاي راهسازي  در بسياري از تالاب ها  با هدف   کوتاه کردن مسير،که تاکنون  ضربات هولناکي بر پیکره تالاب ها واردکرده است که  نمونه بارز آن را مي توان در  بزرگ ترين تالاب کشور يعني  درياچه اروميه مشاهده کرد که هم اکنون با مخاطرات جدي رو برو  است.  

ò…اجرای طرح های کشاورزی "آب بر"   بدون توجه به  قانون مندي اقليم هاي خشک و بهره گيري از تالاب به عنوان مخزن آب کشاورزي در دسترس 

… ò طراحي برنامه هاي گردشگري ناپايدار در کنار و يا در دل تالاب ،  بدون درک اثرات سوء آن در اکوسيستم هاي حساس و شکننده تالاب ( نطير دو  طرح " شهر ونيزي"  در تالاب شادگان و گميشان )

…ò وارد کردن گونه هاي غير بومي به تالاب ها و بر هم زدن تعادل طبيعي اين گونه محيط ها

…ò احداث و توسعه مزارع پرورش ميگوکه سال هاست در بسياری از کشور ها  به دليل اثرات مخرب آن تعطيل شده است.

 

 شاخص ترين خطر هاي  تهديد کنندة  تالاب هاي فهرست رامسر در ایران

رديف

نام تالاب

تهديد ها

1

درياچه اروميه

احداث بزرگراه در دل تالاب -  احداث بیش از  ۱۶ سد مخزني و انحرافي در مسير تمامي رودخانه هاي آب شيرين حوزه آبريز درياچه - احداث شهرک هاي تفريحي و توريستي در محدوده تالاب

2

شادگان خور الاميه و خورموسي

- آلودگي هاي نفتي - آلودگي حاصل از طرح نيشکر – ورود  فاضلاب هاي بخش عمده اي از خوزستان از طريق  رودخانه کارون به تالاب

3

ني ريز و کمجان

خشک کردن بخش هاي وسيعي از  تالاب براي  کشاورزي  – سد سازي در بالادست  تالاب – تخريب پوشش گياهي

4

خور خوران

آلودگي هاي نفتي – تخريب جنگل هاي حرا 

5

شبه جزيره ميانکاله ، خليج گرگان  و آب بندان لپور زاغمرز

  گسترش تاسيسات نفتي و  طرح پالايشگاه نفتي -  تغييير کاربري از تالاب به کشاورزي

6

خليج گواتر و حور باهو

زهکشي آب تالاب  براي کشاورزي – وارد کردن گونه هاي غير بومي نظير کهور آمريکايي  به تالاب  - پرورش ميگو

7

انتهاي جنوبي هامون پوزک

خشک شدن تالاب به علت اعمال سياست هاي نادرست مديريت آب در ايران و سد سازي ها  در افغانستان بر روي  رودخانه هيرمند –  ایجاد چاه نیمه ها

8

، هامون صابري و هامون هيرمند

9

گاوخوني

ورود فاضلاب هاي صنعتي و کشاورزي از اصفهان و مناطق اطراف به تالاب – تخريب  و کاهش پوشش گياهی تالاب

10

گميشان

پرورش ميگو – طرح هاي نفتي – چراي شتر و دام  در تالاب

11

درياچه پريشان و ارژن

پروژه راه سازي دشت ارژن – تغییر کاربري و تبديل آن به اراضي کشاورزي

12

آب بندان فريدون کنار ، ازباران و سرخ رود

ورود فاضلاب  به تالاب

13

مصب رودخانه هاي شور ،شيرين ميناب

آلودگي هاي نفتي - قطع جنگل  حرا – توسعه پرورش ميگو

14

درياچه هاي شورگل ، يادگارلو و دورگه سنگي

سد  سازي - احداث جاده  به عرض ۴ متر و طول ۴ كيلومتر در داخل تالاب) تالاب يادگارلو)

15

انزلي

ورود فاضلاب هاي صنعتي و کشاورزي به تالاب  – تخريب جنگل هاي بالادست و افزايش ورود  رسوب به داخل تالاب – احداث جاده  و ...

16

مصب رودخانه گز و حرا

آلودگي هاي نفتي

17

آلاگل – آجي گل – آلماگل

پمپاژ آب از درياچه آلاگل – راه سازي هاي متعدد در کنار تالاب ( آلاگل ) -  پمپاژ آب از تالاب آجي گل براي مزارع زيتون – وارد کردن گياهان تزييني در تالاب آلماگل – و...

18

اميرکلايه

تغيير کاربري بخش وسيعي از  تالاب به کشاورزي – وارد کردن گونه هاي جانوري و گياهي غير بومي

19

درياچه قوپي

زهکشي  هاي متعدد از آب تالاب – احداث راه

20

جزيره شيدور

آلودگي هاي نفتي بويژه پالايشگاه نفتي

21

کولاب بندر کياشهر و دهانه سفيد رود

احداث بندر صيادي  که به خشک کردن نيمي از تالاب منجر شده – تخليه زباله و فاضلاب  در تالاب

22

قوريگل

احداث مجتمع هاي تفريحيدر کنار تالاب  – تخليه فاضلاب درتالاب 

 

 

اين صفحه را براي دوست خود بفرستيد

 

صفحه اصلی