وارنگه رود 

گل سر سبد   منطقه حفاظت شده   البرز مرکزي

  

  گزارش : کانون ديده بانان زمين- نسرين دخت خطيبي-- پژوهشگر جغرافيا - 3 مرداد 1386

 

 کانون ديده بانان زمين از آغاز فعاليت ، يکي از  محور هاي فعاليت خبري خود را به انعکاس  ارزش ها و معضلات آبخيز هاي تهران بزرگ  اختصاص داده است . در اين ارتباط تا  اکنون از حوزه  کن و سولقان  – حوزه لتيان و  حوزه دماوند گزارش هاي متعددی در همين سایت منعکس کرده است که مي توانيد آن را در آرشيو موضوعي تحت عنوان : "شتاب تخريب در آبخيز هاي تهران مشاهده نماييد". گزارشي که در زير ارائه مي شود  بخش اول از سري گزارش هاي مربوط به  حوزه آبخيز کرج است ، با  تمرکز بر زير حوزه وارنگه رود    . زير حوزه وارنگه رود با توجه به موقعيت توپوگرافي ، زمين شناسي ، آب شناسي ، گياهشناسي و ... که در  زير به آن اشاره خواهد شد،  از ارزش بالاي اکولوژيکي برخوردار است و همچنين نقش حياتي و مهم در تامين آب رودخانه و سد کرج را داراست . کانون ديده بانان زمين ضمن معرفي ارزش ها  اميد وار است که زيبايي ها و شگفتي هاي طبيعت اين حوزه براي نسل هاي  آينده نيز  پايدار بماند .  اما قبل از آن نگاهي  کوتاه به شاخص هاي حوزه کرج مي ندازيم : 

 

  • نگاهي به موقعيت و شاخص هاي حوزه کرج 

  •  موقعيت

 اين حوزه  با مساحتي حدود 86 هزار هکتار در پهنه بندي زمين شناسي توپوگرافي  ايران در محدوه زون البرز مرکزي قرار دارد که   از غرب به حوزه هاي طالقان و کردان ،  از شرق به حوزه لتبان و  و از شمال به حوزه چالوس  محدود است .

 از نظر تقسيمات کشوري ،  تقريباً بخش اعظم حوزه  غير از حاشيه هايي از شمال غرب و شمال که   جزو تقسيمات شهرستان هاي شميرانات ،  نور و نوشهر  قرار دارد . ،در محدوده شهرستان کرج قرار گرفته است .

  

نقشه  حوزه و سد کرج در  البرز مرکزي -جبهة جنوبي - ( نقشه البرز مرکزي - موسسه جغرافيايي و کارتو گرافي گيتا شناسي )

  • آب کرج

حدود 80 سال پيش براي اولين بار  انتقال آب کرج به تهران در دستور کار دولتمردان وقت قرار گرفت و  احداث کانال به طول 53 کيلومتر  شروع شد  اين کانال  آب رود خانه کرج را از بيلقان به جمشيد آباد تهران منتقل مي کرد . که بخشي از آن رو باز و بخشي پوشيده بود .30 سال بعد انتقال آب کرج از طريق کانال آب براي نياز هاي آب تهران  احداث سد کرج در دستور کار قرار گرفت و سر انجام اين سد در سال 1342  با گنجايش 205 ميليون متر مکعب و حجم مفيد 195 ميليون متر مکعب  به بهره برداري رسید.  در زمان احداث سد ،  سالانه 184 ميليون متر مکعب از آن براي تهران در نظر گرفته  شد  ولي  توسعه کرج و تهران  آب انتقالي از اين سد را  هر ساله افزايش داد به گونه اي که در سال 43-44 به معادل 63 ميليون متر مکعب  ، در سال 1362 به 327 و در  سال 1372 به 340 ميليون متر مکعب  رسید.  و هر سال اين نياز بيشتر و بيشتر شد.. اهداف اين سد غير از تامين آب شرب تهران ، کنترل سيلاب ، و تزريق براي مصارف آبياري و کشاورزی اراضي حومه بوژه شهريار  نيز بود همچنين توليد انرژي برق – آبي از دیگر اهداف آن به شمار می رفت .

اما امروز ضمن کاهش حجم مفيد سد به علت رسوب و نياز روز افزون آب تهران علاوه بر کاهش حق آبه هاي حومه،َ تقاضا براي افزایش سهميه آب تهران از اين سد روند تصاعدی  داشته است به گونه اي که در سال گذشته اين تقاضا و داشتن طرح هايي براي پاسخ به آن با مخالفت های زیادی روبرو شده است  .  چرا که امروز شهر کرج و مناطقي نظير شهريار و رباط کريم ضربات تخصيص بيشتر از اين آب به شهر تهران را متحمل شده اند و هم اکنون رودخانه کرج سهم چنداني در آبياري مزارع کرج و شهريار ندارد و با کاهش جريانات آن و  عدم تزريق هاي طبيعي به سفره هاي آب زير زميني ،آب زير زميني اين بخش ها کاملاً افت پیدا کرده است . اين در حالي است که به علت توسعه هاي فله اي در تهران و عدم مديريت صحیح درتوزيع  آب  هر روز اين نياز به شکل حقيقي يا  غير حقيقي افزايش مي يابد .  بنا براين تنها چاره ضمن مديريت درست توزيع آب ، حفظ آبخيز هاي اين سد   و حفظ خود سد کرج و جلوگيري از کاهش حجم مفيد آن به علت رسوب است که  يک ضروت ملي   براي آينده گان به شمار می رود . با اين نگرش و ضمن تآکید بر ضرورت حفظ آبخیزهای تآمین کننده آب تهران، و

  •  رودخانه ها ي  حوزه کرج 

 اين حوزه داراي رود خانه هاي دائمي و پر آبي است که رودخانه هاي مهم آن  از ارتفاعات بلند سر چشمه مي گيرد . ارتفاعاتي که  ضريب برف يا ارتفاع آب معادل برف به کل بارندگي رقم بالايي در آن دارد  که اين شاخص ا ارزش  کمي و کيفي آب اين رودخانه ها را بسيار بالا برده است .  بيشترين حجم جريان سالانه اين رودخانه در فصل بهار است که حدود 56 درصد از حجم سالانه را  داراست .  رود خانه هايي نظير وارنگه رود – ولايت رود – تنگ کسيل – شهرستانک – آب لانيز آب مورود – آزاد بر -  – رود سيرا – رود سيدک  از رود هاي مهم تامين کننده آب سد کرج هستند و رود هايي نظير ارنگه و دره کندر و  ريز آبه هاي ديگر  بعد از  سد به رودخانه کرج وارد مي شوند . در  نمودار زير نحوة اتصال رودخانه هاي مهم به مادر رود کرج  نشان داده شده است .

 آب رودخانه کرج از نظر فيزيکو شيميائي بسيار خوب ارزيابي شده است .  روزگاري نه چندان دور تهراني ها  به خود مي باليدند که از چنين آب گوارايي  بهره مند هستند.  ولي امروز با ورود انواع فاضلاب هاي خانگي و کشاورزي و صنعتي به اين رودخانه مهم از آن آب گواراتنها خاطره ای در اذهان باقی مانده است . 

  • کوه ها  

ارتفاعات بيش از 3000 متر  از سطح دريا ، نزديک به يک سوم  مساحت اين حوزه را تشکيل مي دهند که جزو کوهستان هاي بلند رده بندي مي شوندکه بعد از حوزه لار بيشترين  کوهستان هاي بلند را در بين آبخيز هاي تهران دارا مي باشد . کوه هايي نظير  پالون گردن ( 4210 ) خرسک سرخاب – سيگنو ( 3936) – سياه سرک ( 3460 ) کوه گاجره کوه پهنه – کوه سياه نشين – کوه هارونک – کوه هرين – کوه نسام ( 3085 ) کوه مورود – کوه پي کنار - کوه سربند – کوه نسام دار – کوه کرکو – کوه پهن حصار ( 3248 ) کوه پورا – کوه خوشوبه ( 3019 ) -  خرس چال – هردورود – کوه خور نونک – کوه کرج دره – کوه ليزه نو – کوه بيش چال – کوه تاريک نو – کوه کرچال –کوه  بژدان – کوه سيب چال –کوه  بند سر ( 2829) – ونتار ( 3941)  و... از سر آبخيز هاي مشترک اين حوزه با حوزه هاي  جنبي و يا کوه هاي داخلي اين حوزه مي باشند . که قطعاً کوهنوردان با اين کوه ها آشنايي دارند .  

  • زمين شناختي و خطرات زلزله خيزي 

از نظر واحد هاي زمين شناسي اين حوزه نيز  مشابه اکثر حوزه هاي تهران اثراتي  از سازند هاي زمين شناسي  دوران دوم تا رسوبات دوران چهارم را شامل مي شوند ولي واحد "آتشفشاني – رسوبي"   ائوسن ( دوران سوم )   مهمترين واحد زمين شناسي منطقه محسوب مي شود  که حدود 80 درصد سطح اين منطقه را تشکيل مي دهد که مهم ترين واحد آن نيز سازند " کرج " است که همان گونه که از اسم آن پيداست  زاد گاه اصلي  اين نوع سازند در اين منطقه است .

ليتولوژي  ( سنگ شناسي )  اين  سازند  عمدتاً   توف هاي سبز ( سنگي که که در اکثر ساختمان هاي تهران و کرج زياد بکار رفته است ) – گدازه هاي داسيتي – شيل  آهکي – ماسه سنگ و شيل و شيل آهکي و... است  که به صورت تيپ هاي سنگي ،  بيرون زدگي سنگي( که حدود 60 درصد اين تيپ هار اشامل مي شود )    و  واريزه اي  ظاهر شده اند . تيپ واريزه اي  بخش نسبتاً وسيعي از اين منطقه را تشکيل مي دهد که از آن جمله است :

 تيپ " واريزه بلوکي"  که به صورت قطعات بزرگ از کوه جدا شده و در مسير شيب دامنه ها به پايين مي غلطند علت آن نيز اثرات عميق عوامل طبيعي  تخريب مکانيکي( انقباض و انبساط سنگ ها) که  با عث درز و شکاف در سنگ  مي شود  اين عامل با تخريب هاي انسان ساخت نظير انفجار براي جدا کردن سنگ ها از مادر سنگ براي اهداف ساختماني و يا راه سازي و ...  در اين حوزه به شدت تشديد شده است .  حوادث جاده اي  " کرج – چالوس " بار ها  شاهد  فرود سنگ ها بوده ( حداقل در مسير جاده)  است .

تيپ "واريزه هاي ريز تر"  نيز از تيپ هاي  زياد در اين حوزه است که  جاي جاي اين حوزه از جمله در مسير  ولايت رود به ديزين و وارنگه رود به چشم مي خور. صعود بهمن بويژه در دامنه هاي پر شيب شرقي و شمالي شدت فرسايش در اين تيپ را به شدت افزايش داده است . 

حوزه کرج محل عبور دو گسله اصلي البرز يعني گسله هاي " موشا –فشم –" و " طالقان " است . ضمن آنکه گسله کندوان و گسه هاي کوچک تر ديگري نيز وجود دارند .   زمين لزه هاي تاريخي متعددي منطقه مزبور را تحت تاثير قرار داده اند . بنا براين از نظر ريسک زلزله اي اين حوزه بويژه  قسمت هاي شمالي آن ( بعد از درياچه سد کرج ) در محدودة با تخريب شديد ارزيابي  شده است . شايان ذکر است حدود 20 کيلومتر از آزاد راه تهران شمال از اين زون بسيار پر خطر عبور داده شود . گفتني است مناطقي نظير شهرستانک و پل دو آب و روستا ها يي نظير– ميدانک – اشترک – گرماب – سرخه دره  - کسيل  و ... در حريم اين گسل ها و در اين زون پر خطر قرار دارند و قرار است سه رمپ مهم آزاد راه ( اتصال راه شهرستانک به آزاد راه تهران – شمال  با عبور از پل تقاطع  محل اتصال رودخانه شهرستانک با کرج و همچنين اتصال آزاد راه به اتوبان فعلي کرج )  تهران – شمال در آن ايجاد شود و  معلوم نيست چه مصيبت هولناکي در انتظار آيندگان خواهد بود  بويژه با برهم زدن تعادل زمين ساختي اين منطقه و انفجاراتي که قرار است انجام شود .

  •   منطقه حفاظت شده البرز مرکزي در حوزه کرج

 حدود 69 هزار  هکتار از سطح حوزه کرج جزو منطقه حفاظت شده البرز مرکزي  است که تمامي بخش شرقي  حوزه را در بر مي گيرد .

  منطقه حفاظت شده البرز مرکزي  و  زير حوزه وارنگه رود در حوزه کرج

IRAN-CENTRAL ALBORZ   MOUNTAIN  -  PROTECTED AREA -  TEHRAN  WATERSHED -VARANGEH RUD

 

رودخانه کرج نيز  مانند رودخانه چالوس ظاهراً عنوان سنگين رودخانه هاي حفاظت شده را يدک مي کشد . فون و فلور آن را ايراني و توراني تشکيل مي دهد نظير ساير بخش هاي جنوبي البرز مرکزي .  

  حوزه کرج در گذشته متعلق به جنگل هاي اُرس بوده و از تنوع گونه هاي زيادي نيز برخوردار بوده است . امروزه اگر چه  به شکل پراکنده آثاري از اين درختان را مي توان يافت ولي بخش عمده آن از بين رفته است .  با اينحال پوشش گياهي خوبي هنوز در دامنه  ارتفاعات آن بويژه در زير حوزه هايي که از گزند دست اندازي هاي بخش هاي اجرايي  در امان  بوده وجود دارد . که از آن جمله است:

 

َAcantholimon spp  کلاه مير حسن - Acanthophyllum spp  چوبک- Agropyron tauri چمن گندمي  - Astragalus brachycalix  گوَن هاي تيغي و کتيراده -   Astragalus spp   نوعي از گون -  erberis vulgaris      زرشک-   Bromus tomentellus  جارو علفي- Cephalaria microcephala  سردار سرکوچک - Cerasus microcarpa آلبالوي دانه ريز - Cotoneaster nummularia  شيرخشت  ، سياه چوب  -   Dianthus orientalis ميخک شرقي - Diplotaenia cachrydifolia  کُزَل  جاشيري ( کزل از گياهان مرتعي بسيار با ارزش است و انحصاري البرز مرکزي است و تا بحال از هيچ نقطه ديگري جمع آوري نشده و بومي ايران و آناتولي است -  ولي الله مظفريان – فرهنگ نام هاي گياهان ايران  - ) Ferula gumosaقاسني ، باريجه - شيرابه اين گياه از نظر صنعتي و دارويي ارزش بسيار زياد دارد - Ferula ovina کما- Helichrysum scabrum گُل بي مرگ  - Helichrysum oligocephalum  گُل بي مرگ کم کپه  - Juniperus polycarpos  اُرس- (اين جنس در ايران 5 گونه دارد که به صورت درخت و يا درختچه اي هميشه سبز در ارتفاعات معمولاً صخره اي و کوهستاني مي رويد -  Lonicera iberica پلاخور گرجستاني ، پلا خور بوته اي)  -     Onobrychis cornuta  اسپرس پشته اي يا  بالشتکي   ، اسپرس کوهي  -    Rosa iberica   ر ُز قفقازي -   Thymus kotschyanus آويشن - و....

  گونه هاي ياد شده   از ذخير گاه هاي ژنتيکي کشور مي باشد .  که حفاظت آن ها يک ضرورت ملي  است .    متاسفانه تا کنون سازمان حفاظت محيط زيست مطالعات جامعي از زيست بوم هاي مناطق حفاظت شده  البرز مرکزي انجام نداده است  و تمامي اطلاعات اين مناطق  به شکل بسيار کلي  تحت يک بروشور چند صفحه اي در  سال 1376 منعکس شده است . و اخيراً نيز در اطلس مناطق حفاظت شده  شماي کلي ديگري از اين مناطق به چاپ رسيده است شده است . اين ضعف اطلاعت، در خصوص ارزش هاي اين منطقه بسيار مهم تا کنون موجب خسارت هاي غير قابل جبران  در اين منطقه شده است بويژه از سوي مجريان ساير بخش ها شده است .   ( شايان ذکر است اطلاعت فلور  منعکس شده در فوق مربوط به مطالعات زنده ياد دکتر کريم جوانشير است که در مورد  زير حوزه هاي کرج انجام داده است . 

   *****

 

  • وارنگه رود گل سر سبد منطقه حفاظت شده  البرز مرکزي

شمالي ترين  و مرتفع ترين  زير حوزه  آبخيز کرج  

 

 

 

 

IRAN-CENTRAL ALBORZ   MOUNTAIN  -  PROTECTED AREA -  TEHRAN  WATERSHED -VARANGEH RUD

 منطقه حفاظت شده البرز مرکزی - آبخیز های تهران  - وارنگه رود

 دره وارنگه رود با  نمايي از آزاد کوه  در خرداد 86

 

 منطقه حفاظت شده البرز مرکزی - آبخیز های تهران  - وارنگه رود

IRAN-CENTRAL ALBORZ   MOUNTAIN  -  PROTECTED AREA -  TEHRAN  WATERSHED -VARANGEH RUD

 

زير حوزه وارنگه رود با مساحت تقريبي 12500  هکتار بالا ترين و مرتفع ترين زير حوزه کرج را تشکيل مي دهد .

 IRAN-CENTRAL ALBORZ   MOUNTAIN  -  PROTECTED AREA -  TEHRAN  WATERSHED -VARANGEH RUD

منطقه حفاظت شده البرز مرکزی - آبخیز های تهران  - وارنگه رود

 

 

طيف ارتفاعي اين زير حوزه  بين  4375 ( ارتفاعات پالو ن گردن )  تا 2400 متر از سطح دريا .است . و همانونه که در فوق اشاره شد اين زير حوزه تماماً جزو منطقه حفاظت شده البرز مرکزي است . از نظر زمين ساختي جزو  دوران سوم زمين شناسي محسوب شده و سنگ هاي عمدة آن از  توف – شيل- کنگلومرا  رسوبات آبرفتي تشکيل شده است . آثار فرسايش آبي  کاملاٌ در ارتفاعات اين حوزه محسوس است . همچنين آثار فرسايش هاي مکانيکي و تيپ هاي " واريزه اي خرد شده "  که در مسير هاي بهمن خيز دره به وضوح قابل مشاهده است بويژه بخش هايي که از پوشش گياهي به دلايل مختلف تهي شده اند .

  ميزان باران اين منطقه تقريباٌ نزديک به 700 ميليمتر در سال است . که در زمستان عموماٌ با ريزش برف همراه است .

  بخش وسيعي از اين زير حوزه در شهرستان کرج قراردارد ولي نوار باريکي از شمال و شمال غربي آن  جزو شهرستان هاي  نور– نوشهر و شهرستان شميرانات  است

 دست رسي به دره وارنگه رود   از دو راهي ديزين – چالوس ( بعد از گچسر ) به سمت شرق است که بعد از حدود 2 کيلومتر به اول  اين دره وارد مي شويم . در اين نقطه  ايستگاه  محيط زيست  نيز مستقر است . رود خانه وارنگه رود در اين نقطه بعد از عبور از زير پل تعبيه شده در اين قسمت  با رود خانه  ولايت رود  يکي شده و رودخانه  کرج از اين جا  شکل مي گيرد . گفتني است تا کنون بيش از 8 نفر از اعضاء کانون ديده بانان زمين چندين بازديد از اين زير حوزه داشته اند.

 منطقه حفاظت شده البرز مرکزی - آبخیز های تهران  - وارنگه رود 

IRAN-CENTRAL ALBORZ   MOUNTAIN  -  PROTECTED AREA -  TEHRAN  WATERSHED -VARANGEH RUD

چشم اندازي از رودخانه وارنگه رود در انتهاي دره  

 

 

 منطقه حفاظت شده البرز مرکزی - آبخیز های تهران  - وارنگه رود  عکس : نسرين دخت خطيبي

IRAN-CENTRAL ALBORZ   MOUNTAIN  -  PROTECTED AREA -  TEHRAN  WATERSHED -VARANGEH RUD

محل اتصال  دو رو دخانه وارنگه رود و ولايت رود

 

IRAN-CENTRAL ALBORZ   MOUNTAIN  -  PROTECTED AREA -  TEHRAN  WATERSHED -VARANGEH RUD

 منطقه حفاظت شده البرز مرکزی - آبخیز های تهران  - وارنگه رود   عکس : نسرين دخت خطيبي

محل اتصال  دو رو دخانه وارنگه رود و ولايت رود

 

منطقه حفاظت شده البرز مرکزی -  محل اتصال  دو رو دخانه وارنگه رود و ولايت رود  و تشکيل رودخانه کرج

IRAN-CENTRAL ALBORZ   MOUNTAIN  -  PROTECTED AREA 

 عکس : نسرين دخت خطيبي

 

 

IRAN-CENTRAL ALBORZ   MOUNTAIN  -  PROTECTED AREA -  TEHRAN  WATERSHED -VARANGEH RUD

منطقه حفاظت شده البرز مرکزی - آبخیز های تهران  - وارنگه رود   عکس : نسرين دخت خطيبي

 

 

1 از 4

ادامه

اين صفحه را براي دوست خود بفرستيد

 

صفحه اصلی