گزارش بررسی کانون دیده بانان زمین از 180 منطقه حفاظت شده در اکوسیستم های کوهستانی و تالابی کشوردر قالب هفت ناحیه جغرافیایی

 

 ناحیه پنج- بررسی 52 منطقه به اصطلاح حفاظت شده پیکره کوهستانی زاگرس

 گزارش تحقیقی-خبری ازکانون دیده بانان زمین:  نسرین دخت خطیبی کارشناس جغرافی و پژوهشگر جغرافیای طبیعی ایران با همکاری مینا محبوبی و  فرشته موثق نژاد- اسفند 1395

 

 

در تقسیمات کانون دیده بانان زمین، ناحیه پنج مناطق چهار گانه حفاظتی  مورد بررسی واقع در اکوسیستم های کوهستانی زاگرس در برگیرنده 52 منطقه حفاظت شده با مساحت یک  میلیون و 992 هزار و 605 هکتارکه سهم یازده درصدی از مساحت مناطق حفاظت شده کل کشور  را دارا می باشد . شامل:

 4 پارک ملی(تنگ صیاد ، دنا، بمو ، بختگان)

 3 پناهگاه حیات وحش(بیستون،دریاچه زریوار ، بختگان)

7 اثر طبیعی ملی(  غار پروآ ، غار قوري قلعه، دهلران، تنگ رازيا نه، لاله واژگون ، غار ماهی کور،  کوه جاشک)

 38 منطقه حفاظت شده(بیستون ، سفید کوه ،کوسالان و شاهو ،بدر و پریشان،  قلاجه، مانشت وقلارنگ ، کبیر کوه، دینار کوه ، بوزین و مرخیل،  ملوسان، خانگرمز، آلموبلاغ ، اشترانکوه ،دالانکوه ، شيدا، تنگ صیاد، قيصري ، سبزکوه، هلن، دنا ، کوه دنای شرقی، سیوک ، آبشارمارگون،  تنگ بستانک،  شالو و مونگشت ، شیمبار،تالاب میانگران،  تنگ سولک،  کوه خیزوسرخ،  کوه خامین، کوه دیل،  ارژن و پریشان،  ماله گاله، میان جنگل فسا، هرمد ،  پرزوئيه،  گنو،  كوه كشار)

در تقسیم بندی کلاسیک  جغرافیایی کشور ،  پیکره زاگرس به سه ناحیه   زاگرس شمالی، زاگرس  مرکزی و زاگرس جنوبی تقسیم می شود که در 12 استان کشورپراکنش دارند .

 زاگرس شمالی از دره رودخانه گوار تا دره رودخانه دز

زاگرس مرکزی از دره رودخانه دز تا شمال دریاچه بختگان و محور شیراز کازرون

زاگرس جنوبی از محور شیراز کازرون و رودخانه شاپور تا رودخانه کَل  در بندر عباس

بر پایه این تقسیم بندی،   مناطق چهار گانه حفاظت شده بررسی شده در این سه ناحیه زاگرس عبارتنداز:

18منطقه حفاظت شده در زاگرس شمالی با سهم 22 درصدی از کل مساحت مناطق حفاظت شده پیکره زاگرس 

23 منطقه حفاظت شده در زاگرس مرکزی با سهم 30درصدی از کل مساحت مناطق حفاظت شده پیکره زاگرس  

11منطقه حفاظت شده در زاگرس جنوبی با سهم 48درصدی از کل مساحت مناطق حفاظت شده پیکره زاگرس  

 15 درصد سطح مناطق حفاظت شده زاگرس  دارای اهمیت بین المللی است شامل ذخیره گاه زیستکره ارژن و پریشان ، تالاب های بین المللی پریشان ،  تالاب بین المللی ارژن، ذخیره گاه زیستکره گنو، ذخیره گاه زیستکره دنا، تالاب بین المللی نیریز و کم جان.  یعنی این مناطق حفاظت شده  افزون بر ارزش حیاتی برای نسل های کشور، دارای  ارزش های زیستی جهانی برای بشریت نیز هست وحکومت ایران متعهد به حفظ آن بوده که چنین نشده !!!!

 

در ادامه قبل از پرداختن به وضعیت حفاظتی مناطق به اصطلاح حفاظت شده پیکره کوهستانی زاگرس ابتدا  به  شاخص ترین ویژگیهای طبیعی و ماندگار های تاریخی  این مناطق اشاره می شود : 

 در بر گیرنده  ابر سازه های مهم آب ساز طبیعی ایران زمین   چون کوه دنا به وسعت 2200 کیلومتر مربع (  4460متر)  اشترانکوه به طول 60 کیلومتر  (4150 متر)، دالان کوه به طول 60 کیلومتر (3950 متر)، کوه هزار دره ( 3862 متر) ،  سبز کوه ( 3527 متر) ،کوه پروآ (3357 متر) ، سفید کوه به طول 90 کیلومتر (3060متر )،کبیر کوه به طول 175کیلومتر ( 2790 متر)کوه منگشت به طول 80 کیلومتر (3616متر)کوه شاهو به طول 55 کیلومتر ( 3390متر)کوه سالان به طول 20 کیلومتر (2620متر )، کوه گنو با طول 34 کیلومتر ( 2347متر)کوه  پرزوئیه  با طول 75 کیلومتر ( 2216متر ) کوه گیشو به طول 48 کیلومتر ( ۱۶۷۸ متر کوه خامی ( 3172 متر)   کوه خانگُرمَز( 2863متر ) کوه بمو( 2700 متر) کوه ارژن(2750متر )کوه شب ( 2681متر) و.....

 دربر گیرنده بیش از یکصد و پنجاه رودخانه و رود دره  با اسم مشخص که هدایت کننده آب  این ابر سازه ها ی آب ساز طبیعی در مناطق حفاظت شده به مادر رود هایی چون  کارون، دز، کرخه ،زاینده رود ،زهره( هندیجان)،  دالکی ، سمیرم ، گاماسیاب ، کُر، و...

 

در بر گیرنه تالاب ها ی بزرگ  تکتونیکی ، دریاچه های کوهستانی ،تنگه ها ،  آبشار های شگفت انگیز همچنین چشمه های کارستی بیشمار  :

تالاب بین المللی نی ریز و کم جان (دریاچه  بختگان، دریاچه طشک و تالاب کم جان )  دریاچه گهر، دریاچه زریوار ، دریاچه پوندان، دریاچه دو تو، دریاچه کوه گل دنا، تالاب پریشان  ، تالاب ارژن ، تالاب میانگران،تالاب شیمبار،  تالاب برم لوان، تنگ بستانک،  تنگ رازيا نه ، تنگه پلنگ، تنگ  تابله، تنگ قیصری، دره شاه قلندرشیروان ، آبشار مارگون، آبشار بستانک، آبشار دره عشق،آبشار خفر  ، آبشار دره ناری ،آبشار شیوند ،  آبشار کانی شاه پسند ،  چشمه هاي بل و اورامان ، چشمه های تنگ صیاد، چشمه دشتک سی سخت- چشمه مارین ، چشمه خائیز ، چشمه های تالاب پریشان ، چشمه آب گرم گنو ،  چشمه هاي آبگرم دهلران ،  و....

 

 

 در بر گیرنده زیستگاه های دیرینه و  باستانی گیاهی و جانوری جنگل های بلوط ،بادام کوهی ، ارژن،  مازو،  کیکم،  انجیر وحشی ،آلبالو کوهی، و  زیستگاه هایی امن و غنی  برای  شیر ایرانی ،  پلنگ ،  قوچ و میش ،خرس  ،گربه وحشی، شوکا (گوزن مينياتوري ) ، گوسفند وحشي، بز و پازن،  گوزن زرد ایرانی ، سنجاب ایرانی ، و.....

 

 

 در بر گیرنده  آسیب پذیر ترین بستر های زمین ساختی و توپوگرافی  از بعد زمین لغزش ، بهمن سنگی، زلزله  به دلیل  گسل های بسیار بویژه در زاگرس شمالی و مرکزی ،از جمله گسل های طولی  که در دوره های زمین شناسی بوجود آمده و عملکرد  این گسل ها موجب گردیده تا طبقات آهکی زاگرس چه در جهت قائم و چه در جهت افقی جابجا شوند که بیشترین پرتگاه ها و دیواره های بلند کوهستانی را بوجود آورده نظیر کوه بیستون ، و... و  یکی از دلایل   وجود شگفت انگیز ترین و بلند ترین آبشار های ایران زمین در این منطقه ، وجود همین پرتگاه و دره های معلق  است  و یا  دره های باریک و عمیق که  یکی از پر هیبت ترین انواع دره های ایران را  به نام " تنگ " در پیکره کوهستانی زاگرس ا بوجود آورده.

 وجود واحد های  زمین ساختی بسیار مهیا در برابر زمین لغزش و سنگ ریزش چون واحد های آهکی ،  مارنی ، و...  بروز زمین لغزش ها و نیز سنگ ریزش های  عظیم  در طول هزاره ها ، خود بازگو کننده ویژه گی های  زمین ساختی ، توپوگرافی و اقلیمی آن  است .به همین دلیل، دخل و تصرف های  بی خردانه در زاگرس  بویژه در مناطق حفاظت شده  که تاکنون اتفاق افتاده  آنهم با انفجار های هولناک  برای ساخت سد ، معدنخواری،  راه زنی، تونل زنی های هولناک  انتقال آب، جنگل زدایی ،  و... موجب تشدید دو مینوی تخریب شده و خواهد شد   !!!   موارد ی چند از زمین لغزش های تاریخی و کنونی  :  

*-رویداد بزرگترین  زمین لغزش  جهان(بهمن سنگی Rock avalanche) در سیمره  در چند هزار سال پیش ( در نزدیکی درود و پل دختر و محل تقاطع رودخانه سیمره و کشکان ) در زمین لغزش سیمره بر آورد شده که وسعتی حدود 164 کیلومتر را در بر گرفته بود با  سرعتی برابر  335 کیلومتر در ساعت

*-زمین لرزه های بزرگ و ویرانگرن در مناطق دینور، سیمره،  ایذه و.... (  منطقه دینور  هم اکنون در  شمال شرق منطقه حفاظت شده بیستون است و رودخانه دینور به عنوان مرز شرقی این منطقه تعیین شده است .

*- زمین لرزه بزرگ  در 192 سال پیش (1824  میلادی)  کازرون- کمارجه- شاپور که سنگ ریزش های بزرگی در پی آن اتفاق افتاد که  سبب فرو ریختن خانه ها ی بسیار و تلفات بسیار ی شد.

*-  بهمن سنگی بزرگ در بازفت- روستای"آبیکارکن سفلی"  شهرستان کوهرنگ استان  چهار محال بختیاری . بر اثر این زمین لغزش( بهمن سنگی) که در 12 فروردین 1377 اتفاق افتاد ، جمعیت 55 نفری روستا در زیر خروار ها خاک مدفون شد. این حادثه پس از 5 روز بارندگی متوالی اتفاق می افتد . در مجله صنعت حمل و نقل شماره 170 تیر ماه 1377کارشناسان زمین شناسی کشور در مورد این زمین لغزش مطالبی گفته اند که بسیار  با اهمیت و عبرت آموز است :

  مهندس محمد جواد بلورچی کارشناس زمین شناسی در باره این بهمن سنگی  می گوید : 

در این بهمن سنگی  توده ای از سنگ و خاک از دامنه مقابل این روستا با اختلاف ارتفاع 100 متر و با سرعت تخمینی 200 تا 280 کیلومتر در ساعت حرکت می کند و بعد از عبور از دره به دامنه مقابل ( محل روستا )  صعود می کند ، یعنی 200 متر خود را بالا می کشد (Run-up ) و روستا را مدفون می کند.سرعت این حرکت که حدس زده می شود  تنها در  10 ثانیه اتفاق افتاده به اندازه ای بوده است که حتی یک سگ که ویژگی حسی و حرکتی بالایی دارد فرصت فرار نداشته است.

 دکتر منوچهر قریشی  معاون سازمان زمین شناسی و اکتشاف ، علت این حادثه را چنین می داند: 

" تمام عوامل آماده بود مثل تفنگی که ماشه آن آماده شلیک باشد  و تنها عامل زمین لرزه را کم داشت . از جمله جنس لایه ها ، پیر شدن سنگ ها ، شیب دو طرف دره ، باران فراوان، تغییرات حرارتی فصلی و شرایط زمین شناسی منطقه در این رویداد نقش موثر داشتند"  

*-بیش از 180 مورد رانش زمین در حاشیه جاده‌های چهارمحال و بختیاری به‌ویژه جاده شهرکرد- ایذه و شهرکرد - مسجدسلیمان اتفاق افتاده است. ارتعاشات ناشی از انفجار، ترانشه‌های حاصل از جاده‌سازی، ایجاد خطوط گاز، نفت، برق و مخابرات از عوامل موثر در بروز زمین‌ لغزش‌ شناخته شده است.( 7 مرداد 1393 تسنیم )

 

 دربرگیرنده ماندگار های  باستانی ایران زمین و نمود هایی  از هویت زیستی این مناطق    :  

  •  كتيبه تاريخي داريوش به خط ميخي كه يكي از معتبرترين و مشهورترين سندهاي تاريخي جهان در منطقه حفاظت شده بیستون

  •    آثاری از شهر باستانی شاه بهرام و غار شاه بهرام در منطقه حفاظت شده کوه خامی

  •  آثار قلعه‌ای متعلق به هزاره‌های سوم و چهارم قبل از میلاد.در منطقه حفاظت شده شالو و مونگشت

  •   آثار قلعه های کله قندی، قلعه آهنگری، منسوب به حکومت  الیمائی هم دوره اشکانیان در منطقه حفاظت شده شیمبار

  • 12 کتیبه مربوط به دوره اشکانی و الیمائی  در منطقه حفاظت شده تنگ سولک

  •   روستای باستانی و قلعه‌ی تاریخی پلنگان (پالنگان). روستای باستانی ژیوار (زندگی) در منطقه حفاظت شده  کوسالان و شاهو

  •  آثار آتشکده دوره ساسانی در منطقه حفاظت شده قلاجه

  •   نقوش برجسته های تنگ سولک.مربوط به دوران اشکانی در منطقه حفاظت شده تنگ سولک

  •  آثار شهر باستانی "گم گم " در کوهستان های بانکول در منطقه حفاظت شده مانشت و قلارنگ

  •  آثاری از قلعه شاه بهمن منسوب به سلسله کیانی، روستای باستانی بی بی کریمه، دژ باستانی ساسانی، تپه باستانی گنبدان گیر(گمبراگه)در منطقه حفاظت شده کوه دیل

  • روستای باستانی دارنجان (دارگان) در کوهپایه دلو ،از کهن‌ترین روستاهای فارس که قدمت آن به دوره ساسانی می‌رسد در منطقه حفاظت شده ماله گاله

  •  مجموعه کاخ ساسانی سروستان که قدیمی‌ترین گنبد آجری کشور را در خود جای داده است در منطقه حفاظت شده میان جنگل فسا

  •  آثار آتشکده های دوره ساسانی و کاروانسرای میان کتل در ذخیره گاه زیستکره ارژن و پریشان

  • و....

 

چشم انداز بالا که سعی شد در فشرده ترین و کوتاه ترین شکل به برخی از ابعاد زیستی ، آسیب پذیر ی بستر های زمین ساختی و توپوگرافی  از بعد زمین لغزش ، بهمن سنگی، زلزله و همچنین آثار تاریخی اشاره شود ، نشان دادکه این مناطق  دارای چه درجه بالایی از اهمیت برای حفاظت همه جانبه است که  متاسفانه چنین نشد !!!!   نتایج بررسی های  کانون دیده بانان زمین  در  مناطق به اصطلاح حفاظت شده زاگرس  نشان داد که حفاظتی بودن این مناطق دروغ بزرگی بیش نبود !!!

 

در ادامه به تفکیک سه بخش زاگرس شمالی، زاگرس مرکزی و زاگرس جنوبی، ضمن ارائه ویژگیهای طبیعی، مستند هایی از حفاظت نشدن این مناطق ارائه می شود :

 

 ناحیه پنج -ص1 از 26

ادامه

صفحه اصلی