604هکتار ذخیرگاه شمشاد های هیرکانی خیبوس در خطر نابودی

 به دلیل تخریب اکوسیستم

خیبوس نمونه ای  از لوث کردن معنای ده درصد جنگل های حفاظتی

خیبوس منطقه حفاظت شده ای که محیط بانش چوب و کاغذ مازندران است

 

 

 

خیبوس هنگامه  غروب عکس از :کانون دیده بانان زمین  نسرین دخت خطیبی پایز 1388

 

 

 

گزارش از کانون دیده بانان زمین -  نسرین دخت خطیبی – طیبه موسوی -   مینا محبوبی- فرشته موثق نژاد - پاییز 1388

 

 

در پاییز سال جاری ( 1388)  کانون دیده بانان زمین در ادامه بازدید ها از جنگل های باستانی شمال   ،این بار ذخیره گاه شمشاد های هیرکانی در خیبوس ( Khibos  ) را مورد بازدید قرار داد. در این بازدید چند تن از اعضای این کانون ( نسرین دخت خطیبی – طیبه موسوی -   مینا محبوبی- فرشته موثق نژاد) شرکت داشتند و تلاش شده است با ارائه 150 تصویر ، برخی از  ارزش ها و واقعیت های این میراث طبیعی نسل ها  به ثبت تصویری برسد .

اما پیش از آن  ، لازم است  شناخت اجمالی از این منطقه  بر اساس آنچه که در اطلس  مناطق حفاظت شده آمده است و آنچه را که ما خود دریافت کردیم  ارائه  شود .     

 

 

در اطلس مناطق حفاظت شده ی سازمان حفاظت محیط زیست ( چاپ اول -1385)  چنین آمده است :

" خیبوس-  این منطقه با مساحت 3471 هکتار در سال 1378 حفاظت شده اعلام شد .

دامنه ارتفاعی 250 تا 930 متر ، دما و بارندگی متوسط سالیانه 16 درجه سانتیگراد و 800 میلیمتر ، منطقه را دارای اقلیم مرطوب معتدل نموده اند .

منطقه ای است  کوهستانی در استان مازندران که رودخانه"  توجی " Tuji   ( تجن- افزوده 1آن را به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم می کند . 

خیبوس  پوشیده از جنگل های با ارزش هیرکانی و توده های کم دست خورده شمشاد است . از دیگر گونه های درختی مهم منطقه می توان ممرز ، بلند مازو ، راش ، پلت شیردار ، نمدار ، ملچ ، خرمندی ، انجیلی و توسکا را نام برد 

 گونه های اصلی جانوری منطقه  عبارتند از : مرال – شوکا- پلنگ- خرس قهوه ای – شغال – گراز – روباه معمولی- تشی- رودک – سنجابک – درختی – کبوتر جنگلی- توکای گلوسیاه- توکای پشت بلوطی- مار آبی- و لوس مار .

وجود تنوع زیستی بالا ، جنگل های کم نظیر و کم دست خورده هیرکانی ، گونه های با ارزش شوکا- و مرال و دره های پر آب و راه های دسترسی مناسب ، زمینه فعالیت های علمی و پژوهشی و گردشگری را در منطقه فراهم ساخته اند. "  

نقشه خیبوس

نقشه منطقه حفاظت شده  خیبوس

 ( ماخذ نقشه : اطلس مناطق حفاظت شده ایران -چاپ سازمان حفاظت محیط زیست 1385 )

 

 

        

موقعیت تقریبی  منطقه حفاظت شده  خیبوس  در نقشه استان مازندران و نقشه ایران

 

 طبق بررسی های انجام شده  کانون دیده بانان زمین  ، مشخص شد که این منطقه تا سال 1378 تحت بهره برداری  بی رحمانه چوب و کاغذ مازندران قرار داشته و از آن سال اعلام قرق می شود   ولی پیش از آن در سال 1371    معادل 604 هکتار از شمشاد ستان های  این منطقه  با ذکر عنوان  "در طرح جنگل داری صنایع چوب و کاغذ مازندران" و با ذکر گونه های همراه " راش"  و "کیکم "  ،اعلام ذخیره گاه می شود . گفتنی است این ذخیره گاه جنگلی شمشاد  در حریم  رودخانه " توجی "  قرار دارد  که از مرکز منطقه خیبوس عبور می کند .   

گفتنی است اعلام ذخیرگاه  از طرف چوب کاغذ مازندران ، پس از تصویب قانون حفظ و حمایت از منابع طبیعی و ذخایر جنگلی کشور در 5 مهرماه 1371 انجام گرفته است . در ماده یک این قانون آمده :

 " از تاریخ تصویب این قانون گونه های درختانی از قبیل شمشاد ، زربین ، سرخدار ، سرو خمره ای  ، سفید پلت ، حرا و چندل ، ارس فندق ، زیتون طبیعی ، بنه ( پسته وحشی ، گون ، ششم ، گردوی جنگلی ، و بادام وحشی ( بادامک ) در سراسر کشور جزء ذخایر جنگلی محسوب شده و قطع آنها ممنوع  می باشد . " همچنین درماده دو  آیین نامه اجرایی ماده یک قانون حفظ و حمایت از منابع طبیعی و ذخایر جنگلی کشور مصوب 16 اسفند 1371 هیات وزیران آمده است :

نیروی انتظامی و ماموران سازمان حفاظت محیط زیست و سایر مراجع مکلفند همکاری لازم را جهت حفظ ذخایر مذکور با سازمان جنگل ها و مراتع کشور معمول دارند و ماموران انتظامی موظفند به محض اطلاع از قطع غیر مجاز ذخایر جنگلی و وقوع جرم مشهود نسبت به جلوگیری از آنها مراتب را صورت مجلس نموده ، ضمن ضبط مقطوعات و مواد مستحصله ، متخلف را به مراجع قضایی معرفی کنند و نزدیک ترین واحد اداره منابع طبیعی را جهت تحویل گرفتن مواد و تعقیب پرونده مطلع نمایند . "

و هم زمان با اعلام قرق  ،  این منطقه تخریب شده  به مساحت 4500 هکتار در فهرست مناطق ده درصد حفاظت شده جنگلی و همچنین به عنوان یکی از مناطق   حفاظت شده  به فهرست مناطق حفاظت شده سازمان حفاظت محیط زیست اضافه می شود .

 

در اطلس ملی ایران - جلد 16- سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور - سازمان نقشه برداری - چاپ 1380 در خصوص ده درصد جنگل های حفاظتی  که در اختیار سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفته چنین آمده است :

" بر اساس مصوبه پانزدهم شورایعالی حفاظت محیط زیست ، ده درصد از سطح جنگل های کل کشور می بایست تحت عناوین چهار کانه ، زیر نظر سازمان حفاظت محیط زیست حفاظت گردد . لذا علاوه بر مناطق چهار گانه موجود مستاحتی حدود یک میلیون و دویست هزار هکتار از جنگل های کشور ، شامل جنگل های خزری ، جنگل های نواحی زاگرسی ، جنگل های نواحی بیابانی و جنگ های مانگروی سواحل جنوب در اختیار سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفت .  "   فهرست این جنگل ها  در استان های  شمالی  مندرج در این اطلس  عبارتند از :

  •  خیبوس و انجیل سی-     4500 هکتار ( مازندران ) 

  • آبشار شیرگاه-     3200 هکتار ( مازندران )

  • بولا  -    4000 هکتار ( مازندران )

  •  لوه  -   3550 هکتار ( گلستان )

  •  سیاهرود رودبار -   16419 هکتار ( گیلان )

  •  جواهر دشت چابکسر  -  16000 هکتار ( گیلان )

  •  گشت رودخانه و سیاه مزگی-    30665 هکتار ( گیلان )

 

در زیر نکاتی که در این بازدید مورد توجه قرار گرفت و نیز شاخص های این رویشگاه جنگلی ذکر می شود :

نکته اول  -  منطقه خیبوس در دهستان شیرگاه ، شهرستان قائم شهر قرار دارد . گفته می شود که "   خی  بوس " به جایی  می گویند که  زمین رانش پیدا کرده  و باز شده است و این اتفاق در اینجا حدود دهه چهل اتفاق افتاده است  ولی از کم و کیف آن اطلاعی در دست نیست .  و رودخانه " توجی " Tuji  از شاخه های  رودخانه تالار است که به طول 12 کیلومتر که از ارتفاعات 280 متری " لاک سنگ " در 15 کیلومتری جنوب شرقی قائم شهر سرچشمه گرفته و از یک منطقه جنگلی عبور به سمت غرب روان می شود وبعد از عبور از خیبوس و جنوب " برنجستانک بالا  و پس از آمیختن با رودخانه " تجون " در ارتفاع 120 متری  به رودخانه تالار می ریزد .  گفتنی است کوه لاک سنگ با حداکثر ارتفاع 806 متر  جزو حاشیه شمالی کوهستان البرز مرکزی است .

 سد  خاکی زمزم ( برنجستانک )  که در 23 فرورین 1376 ساخت آن به پایان رسید بر روی  همین دو رودخانه ( توجی و توجن )  ساخته شد و هزاران هکتار از جنگل های هیرکانی را که خود بزرگترین سد طبیعی و ذخیره گاه آب و میراث ملی بود نابود کرد . ( تصاویر ضمیمه ) 

 

نکته دوم   – رویشگاه طبیعی شمشاد های هیرکانی Buxus hyrcana     این منطقه   در حریم رودخانه " توجی " قرار دارد و همراه با توسکا های جوان  ، کوله خاس ، لرگ ، سفید پلت و  افرا های جوان دیده شد . رطوبت جنگل نسبت به مناطق دیگر این جنگل  نسبتا زیاد بود با پوشش کف نسبتا انبوه و سایه  سار بودن جنگل بعلاوه خزه های روی تنه درختان که اشکال آن گاه شفگت انگیز می نمود و نه تنها در قسمت های شمالی تنه بلکه در بیشتر سطح درخت رویش داشتند که گواه رطوبت و بالابودن میزان سایه در این قسمت بود . متاسفانه رودخانه " توجی " با آنکه دوران تابستان به سر آمده و اوایل پاییز بود آب چندانی نداشت و بسسیار کم آب بود .

اما یک پرسش برای ما باقی ماند که درختان هم آشکوب این شمشاد های 300 ساله و بیشتر چه گونه هایی بودند که دیگر اثری از آنها باقی نبود؟ چون بر عکس خود مسیر طی شده تا این شمشاد ها که بعضا درختان کهن سال افرا و غیره را دیده بودیم ولی در اینجا عموما درختان جوان دیده می شدند . و این پرسشی است که باید   چوب و کاغذ مازندران و دیگر بهره برداران این میراث های طبیعی پاسخ دهند . شمشاد های مشاهده شده در بازدید کانون دیده بانان زمین عموما به شکل های سیلندری رشد داشته  و ارتفاع آن  ها بین 12 و 15 متر هم مشاهده شده همچنین محیط های دور درختان بین 15 و 25 سانت بود که بر اساس نظر کارشناسان جنگل این حد محیط  بیانگر عمر بیش از 300 ساله آنها می باشد . اما گفتنی به علت آنکه هم آشکوب های این گونه نادر هیرکانی عموماقطع شده و جامعه طبیعی آن کاملا دست خورده و منهدم شده است . اگر قرق انجام شده سطحی و صوری باشد که راه سازی از جمله راه "سنگ سره " که چوب و کاغذ در حال  ایجاد آن است که تهدیدی جدی برای ذخیره گاه است  .بعلاوه قطع و ریشه کن کردن گونه ها همچنان در حال انجام است ( تصاویر ضمیمه ) که  امید به پایداری این  ذخیرگاه نادر را به حداقل می رساند .   

 نکته سوم -در ابتدای جاده به سمت خیبوس ایستگاه بازرسی در زیر یک چادر بزرگ  با رو کش پلاستیکی   و بی  نام و نشان قرار داشت که  اجازه ورود را با  چوب  کنترل کننده را ه می داد . با سئوال از آنها مشخص شده که این ایست بازرسی متعلق به صنایع چوب و کاغذ مازندران است . اره برقی و کارگران تبر به دست هم به خوبی حضور این  ایست بازرسی بهره برداری را  نشان می دادند و گفته شد این ایست بازرسی عموما برای کنترل وارد شدن  دام به این منطقه جنگلی است  ولی ما در خود جنگل گاو های زیادی البته به شکل منفرد و مشغول چرا دیدیم . حالا این گاو ها یواشکی و سینه خیز  چگونه از ایست بازرسی عبور کرده بودند . الله و  اعلم !!

یکی از اهالی محلی می گفت : در سالیان گذشته  حدود حدود30-40 مالدار در این منطقه بودند که هریک حدود40-50 راس گاو داشتند  و جنگل هم بود . اکنون همه مراتع خود را به جنگلداری تحویل داده اند و فقط 4 مالدار مانده اند که هریک حدود40-50 راس گاو دارند -. وی می گفت  قرار بود شهرک دامداری تاسیس شود و بدین منظور  مراتع دامداران این ناحیه را متری 700 تومن خریدند ولی بعد آن را  متری 100 هزار تومن به شهرک صنعتی فروختند.

 نکته چهارم -  از نقطه ایست بازرسی تا سه راهی  موسوم به " اندر گلی " حدود 20 کیلومتر جاده  اسفالته   بود   . این سه راهی  یک راهش به جنگل اندرگلی (اندرودی) وچای باغ می رود یک راهش به طرف " هولا کولاز امره" یک راه نیز به سمت  " سد سلیمان تنگه " می رود .

 در این سه راهی  اولین تابلوی سازمان حفاظت محیط زیست  نصب شده بود . این تابلو رااداره  حفاظت محیط زیست شهرستان سواد کوه نصب کرده بود و منطقه حفاظت شده جنگلی "خیبوس و انجیل سی " را اعلام می کرد . در این تابلو نوشته شده بود که این منطقه در اجرای مصوبه شماره 190 شورایعالی حفاظت محیط زیست و طبق آگهی شماره 2094-12 روزنامه رسمی کشور جهت حفاظت اختصاص یافته است

خیبوس

سه راهی  موسوم به " اندر گلی "    عکس از کانون دیده بانان زمین - پاییز 1388

خیبوس

عکس از کانون دیده بانان زمین - پاییز 1388

شایان ذکر است در تابلوی دیگری که در  ورودی دیگر خیبوس روز بعد  مشاهده کردیم تابلویی بود که اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران نصب کرده بود و روی آن نوشته شد ه بود   " منطقه ده درصد حفاظت شده جنگلی خیبوس و انجیل سی "     و عجیب آنکه در این بازدید به رسم بیشتر مناطق حفاظت شده حتی یک کیوسک حفاظتی دیده نمی شد . گویا سازمان این امر را یا به تابلو های بی جان سپرده بود و یا به همان چادر چوب و کاغذ مازندران . و جالب آنکه با مردمی که روبرو می شدیم عموما  از نقش چوب و کاغذ مازندران  مطلع بودند  تا نقش سازمان حفاظت محیط زیست .

خیبوس

عکس از کانون دیده بانان زمین - پاییز 1388

 

خیبوس

عکس از کانون دیده بانان زمین - پاییز 1388

خیبوس

عکس از کانون دیده بانان زمین - پاییز 1388

 

خیبوس

عکس از کانون دیده بانان زمین - پاییز 1388

گفتنی است اعلام ذخيره‌گاه جنگلي، به دليل داشتن گونه‌ گياهي نادر يا در خطر انقراض است و یکی از مهم ترین مدیریت های حفاظتی حفظ   رويشگاه است . یعنی حفظ همه  زیستمندان با گونه در  خطر .  بنا براین  حفظ گونه شمشاد ولی  تهی کردن جنگل از خانواده های هم زیست آن  یک نوع مدیریت معیوب و کلاه گذاری ملی است امری که  در این ذخیره گاه مشاهده کردیم .  

ذخیرگاه شمشاد جنگلی خیبوس با پسوند "  در طرح جنگلداري چوب و كاغذ مازندران  " خود نا گفته های بسیار از این غارتگر جنگل های ملی دارد که حالا  در یک طرح فریباکارانه دیگر جنگل های قرق شده خود را برای بهره برداری های آینده  با یک تعامل !!! با سازمان حفاظت محیط زیست به دست سازمان داده تا هم سازمان مساحت 3410 هکتار را به حساب مناطق حفاظت شده جمع کند و هم چوب کاغذ هر موقع که صلاح دانست آن را برای بهره برداری و یا دروی دیگر از قرق در آورد .

البته اعلام قرق به خودی خود امری مثبت است ولی توسعه های اطراف آن و همچنین جاده ای که به سمت آن در حال ساخت است و با مالکیت و حکومت های ملوک الطوایفی قدر قدرت های جنگل خوار شمال در تعارض است .  به نظر می رسد به همین زودی زود فاتحه این جنگل خوانده می شود .

شمشاد همچنين با درختاني ديگر از جمله پَلَت و مَمْرَز و بُلَندمازُو تشكيل جامعه مي‌دهد كه در اين مناطق نيز به دليل كمياب بودن بايد ذخيره‌گاه جنگلي احداث شود.
بالاترين ارتفاع رويش اين درخت كه ديده شده، هزار و ۶۰۰ متر و مربوط به دره «شيرين رود» در دودانگه سارى است و غنى ترين و بكرترين جنگل آن در «خيپوس» سارى قرار دارد.  

نکته پنجم -  حفظ ذخیره گاه جنگلی می بایست  همراه با کنترل توسعه های اطراف به سمت ذخیره گاه باشد . و اگر توسعه تا پشت ذخیره گاه برسد دیگر  نگهداشتن زیستگاه و رویشگاه مقدور نخواهد بود و آن منطقه را باید نابود شده دانست نظیر بلایی که بر سر پارک ملی سرخه حصار آمد . بنا براین در این بازدید گشت مختصری نیز به اطراف خیبوس داشتیم . 

یکی از مهم ترین تغییر کاربری های منطقه و عاملی مهم در نابودی جنگل خیبوس ،سد " زمزم " است که در مورد آن مختصری در بالا اشاره شد .

کارخانه های متعددی در اطراف آن به چشم می خورد از جمله کارخانه  " درنا پلت " کارخانه چو ب سرخدار و...  . این کارخانه ،چوب ملچ و راش را به قیمت متر مکعبی یک میلیون و دویست هزار تومان می خرد و روکش درست می کند . این کارخانه به نوعی با صنایع چوب فریم در ارتباط است

نکته ششم – در مورد حیات جانوری منطقه ،اهالی به مشاهده شغال ،خرس قهوه ای و  پلنگ اشاره می کردند و حتی یکی از دامداران مدعی بود که در سال گذشته پلنگ کره اسبش را دریده است و او در صدد انتقام گرفتن از این پلنگ است. از دیگر جانوران از سمند خاکستری و کبوتر جنگلی نیز  نام برده شده که با نام محلی  "کوته یا کوتر چنبلی" معروف است

توصیف جالبی نیز شنیدیم از زمستان و بهار این جنگل گفته شد :  اول دی تا ده بهمن را  چله بزرگ می گوییم و بیست روز بعد چله کوچک است که برف و باران ادامه دارد  اما زمین جنگل یک نفس دزدی زده و ده روز بعد از چله کوچک جنگل نفس آشکار می زند و بعد از 13 فروردین نیز درختان جنگل برگ می زنند و در این هنگام است که می گوییم "جنگل ما را می گیرد " یعنی یکهو مسیرمان را در جنگل گم می کنیم "

 *****

 

 

در ادامه مجموعه انتخابی از یکصد و پنجاه ( 150)  تصویر از منطقه حفاظت شده خیبوس و محدوده آن تحت چهار موضوع ارائه می شود :

1- شمشاد های خیبوس بخشی از ثروت ملی نسل ها از جنگل های باستانی هیرکانی 

2- معدود بانک های ژن به جای مانده  در  جنگل ها ی  خیبوس ، در  محاصره اشباح درختان نورس ، پس از بهره برداری های  ویرانگر 

 3- بهره برداری ها  همچنان ادامه دارد  

4- تغییر کاربری  و شتاب توسعه فله ای در حریم  منطقه جنگلی خیبوس

 

 

1  از 24

 ادامه

     صفحه اصلی