گزارش بررسی کانون دیده بانان زمین از 180 منطقه حفاظت شده در اکوسیستم های کوهستانی و تالابی کشوردر قالب هفت ناحیه جغرافیایی

 

 ناحیه شش بررسی 8 منطقه به اصطلاح حفاظت شده جلگه خوزستان

 

 گزارش تحقیقی-خبری ازکانون دیده بانان زمین:  نسرین دخت خطیبی کارشناس جغرافی و پژوهشگر جغرافیای طبیعی ایران با همکاری مینا محبوبی و  فرشته موثق نژاد- اسفند 1395

 

 

در تقسیمات کانون دیده بانان زمین، ناحیه شش این گزارش در برگیرنده  8 منطقه حفاظت شده واقع در  جلگه خوزستان است. این 8 منطقه  با مساحت548  هزار و 911 هکتار،تنها سهم 3 درصدی از سطوح مناطق حفاظت شده کشور را دارا می باشند  که همین 3 درصد نیز حفاظت نشد !!! از شاخص های مهم مناطق حفاظت شده ناحیه شش این است که 81 درصد مساحت این مناطق جزء اکوسیستم های تالابی(پناهگاه حیات وحش شادگان و منطقه حفاظت شده  تالاب هورالعظیم) 7درصد، جزء اکوسیستم های رودخانه ای ( پارک ملی و منطقه حفاظت شده دز - پارک ملی و منطقه حفاظت شده کرخه ) و12درصد بقیه تلفیقی از اکوسیستم های کوهستانی کم ارتفاع ،تپه ماهوری و دشتی است ( مناطق حفاظت شده دیمه و میش داغ ) که شامل2پارک ملی(پارک ملی دز و پارک ملی کرخه ) یک پناهگاه حیات وحش (پناهگاه حیات وحش شادگان ) و5 منطقه حفاظت شده (دز ، دیمه ،کرخه،  هورالعظیم ، میشداغ) می باشند.

نقشه موقعیت مناطق حفاظت شده جلگه خوزستان 

 

 

شصت درصد سطح مناطق حفاظت شده ناحیه شش دارای اهمیت بین المللی است شامل تالاب بین المللی شادگان، خور الامیه و خور موسی که در سال 1354 در فهرست تالاب های بین المللی رامسر به ثبت رسید . یعنی پناهگاه حیات وحش شادگان  علاوه بر ارزش حیاتی برای نسل های کشور، دارای  ارزش های زیستی جهانی برای بشریت  هم هستند که این امر حکومت ایران را به همه کشور های جهان متعهد می کند تا برای  حفظ تنوع زیستی زمین،  در حفاظت آنها بکوشد شایان ذکر است از زمانی که مجلس این تعهدات را مصوب و به دولت ابلاغ  می کند آنها حکم قانون را پیدا کرد و همه متعهد به اجرای آن هستند و نقض آن یعنی نقض قانون ! متاسفانه شواهد ذکر شده در همین گزارش ، گویای آن است که دولت ایران به این تعهد بین المللی پای بند نبوده و در واقع  قوانین را  نادیده گرفته است!!!

 

در ادامه  قبل از پرداختن به وضعیت حفاظتی مناطق به اصطلاح حفاظت شده  جلگه خوزستان،  ابتدا  شاخص ترین ویژگیهای طبیعی و تاریخی جلگه خوزستان  را  ارائه می دهیم

 جلگه باستانی خوزستان از کهن سرزمین  ایران  که فردوسی از آن به عنوان کشور خوزیان نام برده است، جلگه ای است تکتونیکی و  هم پیوند از ابعاد زمین ساختی  با دشت  اروند  یا دشت بین النهرین امروزی در کشور عراق با وسعتی نزدیک به 4 میلیون هکتار . جلگه خوزستان جلگه ای کم عرضه است و لی کوه های منفرد کم ارتفاعی درمرکز و نوار مرزی عراق بروز و ظهور دارند که عبارتند از : کوه میش داغ ( 250 متر) ، کوه مشرحات (153متر)کوه رقابیه (158 متر)    حدود کلی جلگه خوزستان در حال حاضر  بدین صورت است :

 از  شمال محدود به پشتکوه های زاگرس شمالی  -از  شرق محدود به پیشکوه های غربی زاگرس مرکزی - از  غرب  محدود به مرز عراق  -  از جنوب   محدود به تالاب بین المللی شادگان ( تالاب شادگان ، خورالامیه و خورموسی ) و مصب های  رودخانه  اروند رود  ، رودخانه بهمنشیر و  رودخانه هندیجان ( زهره ) در کرانه های خلیج فارس  در حد فاصل خرمشهر تا بندر دیلم یعنی تا شمال غرب جلگه بوشهر 

جلگه باستانی خوزستان  پذیرنده و بستر آبرفت گذاری ابر رودهای زاگرس شمالی و زاگرس مرکزی  است چون  رودخانه کارون،  رودخانه دز،  رودخانه کرخه ،  رودخانه جراحی، رودخانه زهره  که طی هزاره ها در تغذیه و  شکل دهی این جلگه نقش تعیین کننده داشتند .

 جلگه باستانی خوزستان  از بستر های مهم  بالندگی  تمدن های ایران شهری بوده  و سهیم در شکل بخشیدن به هویت زیستی این بخش از ایران زمین  . گفتنی است  اکثر شهر های کنونی جلگه خوزستان بر روی کهن ترین شهرهای ایران باستان درجلگه خوزستان برپاشده اند شهر های تاریخی چون   : 

سوس (شوش) بنا شده در دشت سوسیانا ، پایتخت زمستانی پادشاهان هخامنشی و یادمان هایی بجای مانده از آن چون   کاخ آپادانا ، شهر شاهی، و...

تستر یا هیدالو  ( شوشتر ) شهری ساخته شده به شکل اسب . در چهار هزار سال پیش از میلاد . شهر موزه آب  .  نمادی بر جای مانده از یک مدیریت هوشمند آب برای کاهش فشار طغیان های  رودخانه کارون .  یکی از مراکز مهم کشاورزی ایران قدیم با آسیاب های آبی و آبشار های دست ساز . پل گرگر ،  بند میران، پل شادروان  از آثار بجا مانده از آن دوران است .

 

وندر شاور یا گندی شاپور شهری ساخته شده  در  دوره ساسانیان  در کنار دز ( در حد فاصل شهر  دزفول و شهر شوشتر امروزی  تقریبا در محدوده روستای شاه آباد یا اسلام آباد امروزی ) دارای اولین خیابان های شطرنجی دنیا که  سده ها کانون معتبر پزشکی و داروسازی جهان و بزرگترین مرکز علمی و تحقیقی فلسفه ، نجوم و ریاضیات جهان آن روز گاران بوده . شهری یاد آور نبرد های  یعقوب لیث صفاری،  بزرگ  مردی که علیه ظلم و ستم خلفای عباسی مبارزه کرد و کسی که سخن گفتن و شعر سرودن  به زبان  فارسی را ترویج داد  و برای نخستین بار به امر او بود که شاعرانی نظیر دقیقی اشعار خود را بجای زبان عر بی رایج در آن زمان ، به زبان شیرین فارسی سرود و فردوسی بزرگ با ادامه راه دقیقی و خلق شاهنامه، زبان فارسی را برای همیشه زنده نگاهداشت .  اکنون آرامگاه یعقوب لیث صفاری در محل  روستای اسلام آباد ( شاه آباد سابق ) در 17 کیلومتری جنوب شهر دزفول  قرار دارد که به غلط به نام "شاهزاده ابوالقاسم" شناخته می شود.

 

هرمز اردشیر (اهواز)  در میانه جلگه باستانی خوزستان ، در این سو آن سوی سواحل  پر خروش کارون بالیده است.  ماندگار از پس دوران های  عیلامیان ،هخامنشیان،  اشکانیان ، ساسانیان ، صفویان ، پهلوی  و  تا به امروز . شهری که  بار ها ستیزه گران  مدنیت آن را ویران کردند  ولی هر بار روح هستی بخش کارون برکالبد نیمه جانش دمیده و  حیات دوباره به آن بخشید!! پل معلق اهواز در این شهر بجای مانده از دوران رضا شاه  و با بهره گیری از کارشناسان خارجی است که در آن زمان با بلندی سیزده متر یعنی متناسب با دوران های پرآبی و طغیان ها و امکان عبور کشتی های بزرگ  ، که نشانگر  عظمت  کارون بود ، ساخته شد . این پل ، چهارمین پل معلق دنيا  در آن زمان بود .اکنون این پل  غبار گرفته  به نظاره مرگ کارون نشسته است . اگر اهواز در دیروز تاریخ  از هجوم اسکندر و مغول و تازیان با  تکیه بر کارون پر خروش  جان بدربرد  ولی امروز مافیای سد ساز و تونل ساز  و  نفتخوار ،گلوی کارون این  شاهرگ حیاتی جلگه خوزستان  را در بلندای زاگرس  چنان فرشرده است که دیگر رمقی بر کالبد کارون  نمانده است تا به کمک اهواز غرق در آوار ریز گرد ها و باران های اسیدی بیاید!

 

سوسن (سوسنگرد ) سوسن نامی عیلامی و شهری از دوره عیلامیان . یاد آور دوران پرستش آناهیتا

 

سمنگان( رامهرمز )  شهری از دیار باستان  در کنار رودخانه رامهرمز  و شهری  از هزاره ششم پیش از میلاد . طاق نصرت ساسانی در مدخل شهر کنونی ، منسوب به هرمز ساسانی و  آرامگاه هرمز ساسانی در کنار یکی از خیابان های اصلی شهر امروز  ، یادگار هایی برجای مانده از آن تاریخ کهن هستند.

 

باسیان یا سرق  یا دراک (شادگان)  شهری از دوره ساسانیان که در کتب تاریخی از بنا ها و آتشکده هایی که به دست قباد در دوران  ساسانیان ساخته شده ،  یاد شده است. شهری  با صنعت پارچه بافی که پرده دیبا و بافته های زیبای آن نام آور  بوده است .

 

ریوادرشیر- مه رویان  (بندر ماهشهر)  از قدیمی ترین بندر های تجاری خلیج فارس در دهانه خور ماهشهر   شهر باستانی آسک(کلات) و قلعه باستانی باسیف از یادگار های آن دوران است.

 

بهمن اردشیر( خرمشهر ) یکی از ده شهری که اردشیر در خوزستان و دشت اروند (بین النهرین) ، در دهانه کارون  و  اروند رود ساخت و اروند رود ، رودی از دیار باستان که فردوسی در باره آن می گوید:  

      به اروندرور  اندر آورد روی      چنان چون بود مرد دیهیم جوی

        اگر پهلوانی ندانی زبان              به تازی تو اروند را دجله خوان

 

آبادان اردشیر (آبادان) اردشیر دراز دست در جزیره آبادان  دو شهر بنا کرد که اولی را  بهمن اردشیر نامید و شهر دیگر را  آبادان اردشیر نام نهاد که به مرور زمان به آبادان خلاصه شد . شهری که در 114 سال پیش(1901) نفتخواران انگلیسی به آن وارد شدند. با ساخت اولین پالایشگاه نفت رشد شهر آغاز شد، در دوران جنگ جهانی دوم اهمیت جهانی یافت و رشد شهر شتاب گرفت به گونه ای که در سال 1335پس از تهران پرجمعیت ترین شهر کشور شد. ده سال بعد ( 1345 ) اولین کارخانه پتروشیمی، این آلوده ترین و مرگ آفرین ترین صنعت ایران، با مشارکت شرکت آمریکایی بی اف گودریچ در آبادان ساخته شد و امروز بیش از38 کارخانه از این نوع در آبادان و ماهشهر و شادگان بر پا شده است.

 

درادامه ضمن مروری بر  موقعیت و کلی ترین ویژه گی های طبیعی هر هشت منطقه ، موارد عدم حفاظت این مناطق   بر پایه مشاهدات کانون دیده بانان زمین  و  اخبار رسانه ای شده   ارائه می شود  

 

 ناحیه شش-ص1 از 5

ادامه

صفحه اصلی