گزارش بررسی کانون دیده بانان زمین از 180 منطقه حفاظت شده در اکوسیستم های کوهستانی و تالابی کشوردر قالب هفت ناحیه جغرافیایی

 

 ناحیه هفت  – بررسی 16 منطقه به اصطلاح حفاظت شده دراکوسیستم های تالابی

 دریایی و ساحلی خلیج فارس و دریای عمان  

 گزارش تحقیقی-خبری ازکانون دیده بانان زمین:  نسرین دخت خطیبی کارشناس جغرافی و پژوهشگر جغرافیای طبیعی ایران با همکاری مینا محبوبی و  فرشته موثق نژاد- اسفند 1395

 

 

در تقسیمات کانون دیده بانان زمین، ناحیه هفت  این گزارش در بر گیرنده 16 منطقه حفاظت شده واقع در  اکوسیستم های تالابی دریایی و ساحلی خلیج فارس ودریای عمان است .

این 16 منطقه حفاظت شده با مساحت 518 هزار و 643 هکتار ،  سهمی3  درصدی  از سطوح مناطق حفاظت شده کشور را داراست که همین 3 درصد نیز حفاظت نشد!!!

این 16 منطقه  در برگیرنده  :  یک پارک ملی ( نایبند  )یک پارک ملی(دیر و نخیلو ) یک اثر طبیعی ملی (جزیره خارکو) 3 پناهگاه حیات وحش (جزایر شیدور، جزیره خارک ، جزیره هندورابی)  10 منطقه حفاظت شده (حرا- حراخوران -حرا تیاب و میناب- حرا رودگز-سراج- حله- مند-جزایر فارور- حرا گابریک جاسک -گاندو)

 

 52 درصد از مساحت مناطق چهارگانه  حفاظتی ناحیه هفت ،دارای اهمیت بین المللی است  یعنی علاوه بر ارزش زیستی برای نسل های کشور، دارای  ارزش های زیستی جهانی برای بشریت نیز هست و دولت ایرا ن  به دیگر کشور های جهان برای حفظ  آنها تعهد سپرده است و از زمانی که مجلس این تعهدات را مصوب و به دولت ابلاغ کرده ،  آنها حکم قانون داشته و همه متعهد به اجرای آن هستند  و نقض آن  به معنی نقض قانون است !

این مناطق  شامل یک  ذخیره گاه زیستکره ، 5 تالاب بین المللی فهرست رامسر و همچنین آبسنگ های مرجانی  شیدور که تنها آبسنگ مرجانی ایران است که در فهرست مهمترین آبسنگ های مرجانیIUCN  ثبت شده است. این مناطق عبارتند:

1 -ذخیره گاه زیستکره حرا  و تالاب بین الملی حرا خوران ( 86 هزارو 581 هکتار)

 2-تالاب بین المللی دلتای رودخانه های شور ،شیرین و میناب (47065هکتار)

 3-تالاب بین المللی دلتای رودخانه های گز و حرا (24036هکتار)

4- تالاب بین المللی شیدور(100 هکتار )

 5- تالاب بین المللی خلیج گواتر و حور باهو (29572هکتار)

گفتنی است تمامی این مناطق در فهرست سازمان بین المللی حیات پرندگان Bird Life International  به ثبت رسیده اند

 

 مناطق حفاظت شده ناحیه هفت دارای تنوع  شگفت انگیزی از تالاب های دریایی و ساحلی و همچنین پدیده های مورفولوژیک دریایی و ساحلی است در ادامه قبل از پرداخن به این 16 منطقه به اصطلاح حفاظت شده ،نگاهی به برخی  تیپ  های اکوسیستم های تالابی و پراکنش آنها  و همچنین  نام و تعداد پدیده های مورفولوژیک دریایی و ساحلی می اندازیم :

وجود تالاب  های مشجر بین جزرو مدی با  جنگلی مانگرو  

 جنگل های مانگرو ( گونه حراAvicennia marina و چندلRhizophora mucronata )  در سواحل شمالی خلیج فارس و دریای عمان از آخرین نواحی پراکنش این اجتماعات درختی کمیاب و منحصر به فرد در آسیا  هستند.  این جنگلها ضمن ایجاد زیستگاه های مناسب غنی و امن برای لانه گذاری و تخم گذاری انواع پرندگان ، ماهی ها ، و دیگر زیستمندان این مناطق ،  ضریب پایداری خط ساحلی را در مقابل امواج ، جریان های دریایی و جزر و مد بالا می برند .نام پنج منطقه بزرگ حفاظتی ناحیه هفت ، به لحاظ اهمیت حفاظتی این جنگل ها واژه"حرا " را دارا می باشند شامل منطقه حفاظت شده حرا-  منطقه حفاظت شده حرا خوران-  منطقه حفاظت شده حرا رود گز-  منطقه حفاظت شده حرا تیاب و میناب ،   منطقه حفاظت شده حرا گابریک، جاسک شرقی و غربی . البته در  منطقه حفاظت شده  گاندو  ، پارک  ملی دریایی نایبند، پارک ملی دیر و نخیلو نیزجنگل های مانگرو  وجود دارد ولی با وسعت کمتر.

متاسفانه مشابه سایر جنگل های کشور هیچگاه آمار هایی شفاف و به روز شده  از مساحت جنگل های حرا و چندل از سوی مسئولین ذیربط ارائه نشده !!! ولی آمار های منعکس شده از سال 1377 سطح جنگل های حرای این مناطق را  کمتر از 12 هزار هکتار نشان می دهد. نگاهی به آمار های موجود به تفکیک مناطق حفاظت شده :

*-تالاب بین المللی خور خوران (منطقه حفاظت شده حرا و حرا خوران)  6 هزار و 800 هکتار (کتاب  راهنمای تالاب های ایرانی ثبت شده در کنوانسیون رامسر- سازمان حفاظت محیط زیست -1382 )  

*- منطقه حفاظت شده  حرا تیاب و میناب 1698 هکتار(پژوهش منعکس در مجله علوم محیطی شماره 11 سال 1385  با محاسبه پراکنش جنگلهای حرا در  سه حوزه کولقان ، تیاب  و کلاهی)

*- منطقه حفاظت شده  حرا رودگز900 هکتار(اطلس مناطق حفاظت شده ایران سازمان حفاظت محیط  زیست 1385  )

*- منطقه حفاظت شده حرا گابریک،جاسک غربی و شرقی834 هکتار ( مربوط به سال 1390- نشریه اقیانوس شناسی پاییز 1393)

 *- جنوب منطقه حفاظت شده گاندو ( تالاب بین المللی خلیج گواتر و حور باهو) 400 هکتار (اطلس مناطق حفاظت شده ایران سازمان حفاظت محیط  زیست 1385)

* -پارک ملی دریایی نایبند390 هکتار (مجله محیط زیست سال 1377 شماره 24 –افشین دانه کار- هنریک مجنونیان )

 

*- پارک ملی دیر و نخیلو ومنطقه حفاظت شده  مند 23 هکتار  (یک هکتار بندر دیر 22 هکتار پوزه ماشه مجله محیط زیست سال 1377 شماره 24 –افشین دانه کار- هنریک مجنونیان ) 

 

  وجود تالاب های  مصبی و  تالاب های  مصبی دلتایی

  اکوسیستم های تالابی مصبی(Estuarine )  دهانه ورودی رودخانه ها به داخل دریا هستند و عموما محل تلاقی آب شور و آب شیرین و یا نیمه شور  و تحت تاثیر  جزر و مد دریا هستند .   موادغذایی در این مناطق ، بخشی بوسیله آورد  رودخانه و بخشی توسط آورد دریا تامین می شود و زمینه رشد پلاتکتونها را در سطح گسترده ای فراهم می کند که  زیستگاه مناسبی برای تخم گذاری و لانه گزینی ماهیان و پرندگان آبزی و کنار آبزی و زیستگاه هایی مناسب  برای  تخم گذاری لاکپشت های بزرگ دریایی این  قدیمی ترین موجودات ساکن روی کره زمین نظیر  لاک پشت سبز - لاکپشت منقار عقابی  -لاک پشت مهمیز دار- لاک پشت آسیایی– لاک پشت سرخ  و....می باشند . 14  مصب رودخانه ای در این مناطق حفاظت شده عبارتند از:

*-مصب و دلتای رودخانه مهران که حاصل آورد آبرفت رودخانه مهران و زیر شاخه های آن  از یک  مسیر 382 کیلومتری به منطقه حفاظت شده حرا است . *-مصب رودخانه حله که حاصل آورد آبرفت رودخانه حله و زیر شاخه های آن  از یک مسیر 230 کیلومتری به منطقه حفاظت شده حله است .  *-مصب رودخانه مُند  که حاصل آورد آبرفت رودخانه مند  و زیر شاخه های آن  از یک مسیر 685  کیلومتری به منطقه حفاظت شده مند است.  *-مصب رودخانه میناب که حاصل آورد آبرفت رودخانه میناب و زیر شاخه های آن نظیر رود تیاب،  از یک مسیر  158 کیلومتری  به منطقه حفاظت شده حرا تیاب  و میناب است *- مصب رودخانه  شیرین (حسن لنگی)  که حاصل آوردآبرفت رودخانه  شیرین و زیر شاخه های آن،  از یک مسیر 140 کیلومتری به منطقه حفاظت شده حرا تیاب و میناب است*- مصب رودخانه  زرانی که حاصل آوردآبرفت رودخانه  زرانی و زیر شاخه های آن،از یک مسیر 100کیلومتری به منطقه حفاظت شده حرا تیاب  و میناب است*- مصب رودخانه  جلاّبی که حاصل آوردآبرفت رودخانه جلاّبی  و زیر شاخه های آن،از یک مسیر 110کیلومتری به منطقه حفاظت شده حرا تیاب  و میناب است*-مصب رودخانه گز که حاصل آورد آبرفت رودخانه گز از یک مسیر80 کیلومتری به  منطقه حفاظت شده حرا رودگز است.*-مصب رودخانه هیوی (رودخانه حرا) که حاصل آورد آبرفت رودخانه هیوی از یک مسیر65 کیلومتری به  منطقه حفاظت شده حرا رودگز است.*-مصب رودخانه مقام که حاصل آورد آبرفت رودخانه مقام  از یک مسیر 50کیلومتری به  منطقه حفاظت شده سراج است.*-مصب رودخانه گابریک که حاصل آوردآبرفت رودخانه گابریک و زیر شاخه های آن ، از یک مسیر   210 کیلومتری  به  منطقه حفاظت شده حرا گابریک، جاسک غربی و شرقی است .*- مصب رودخانه جگین که حاصل آوردآبرفت رودخانه جگین و زیر شاخه های آن ، از یک مسیر   230 کیلومتری  به  منطقه حفاظت شده حرا گابریک، جاسک است.*-مصب رودخانه باهوکلات که حاصل آورد آبرفت رودخانه باهو کلات و زیر شاخه های آن ، از یک مسیر  313  کیلومتری به منطقه حفاظت شده گاندو است .  

 

 وجود  آبسنگ های مرجانی 

پولیپ های مرجانی Coral polyps جانداران کوچک دریایی هستند که مانند یک شقایق نعمان ساخته می شوند و در دریاهای کم عمق وگرم زندگی می کنند. افزایش تعداد پولیپ های مرجانی باعث رشد توده های مرجانی می شودکه آبسنگ ها Coral Reef و جزایر مرجانی Coral Island را تشکیل می دهند  پناهگاه حیات وحش جزیره شیدور  شامل توده مرجانی  است. افزون بر این تاکنون 150گونه از مرجان ها ی آب های ایران ، گزارش شده ولی سازمان حفاظت محیط زیست تاکنون  وضعیت کمی و کیفی این مرجان ها بویژه در محدوده مناطق حفاظت شده خلیج فارس و دریای عمان را  به مردم گزارش نداده است!!!!! به یاد داشته باشیم وجود  مرجان ها و میزان وسعت آنها خود سنجشی برای سلامت آبهای این مناطق  چرا که مرجان ها به شدت در مقابل آلودگی ها و تغییر درجه آبها آسیب پذیر هستند!

 

   وجود بیش از  40 خور بزرگ و کوچک شامل  :   خور عسلویه – خور بساتین- خور هاله-خور شلدون- خور ممیدی- خور خان –خور بوردی   . خور جبرو- خور دهشتک-خور تیاب-  خور کرگل- خور چاخا- خور بندزرک- خور نوبر- خور کلاهی- خور مازغ-خور آذینی - خور گُناری- خور پاچور- خور زیارت- خور نخل زیارت– خور گارندهو– خور کرتان-خور نخیلو- خور عطیج - خور یک بنی-خور شهرنو -حور خلاصی -خورکنتاکی– خور نیزه ای - خور سورگلم -خور حد گابریک -خور کاشانی- خور چاهرو-خور جاسک-خور باهو – و....

 

وجود14 جزیره در این مناطق حفاظت شده  شامل :جزیره خارک - جزیره  خارکو  - جزیره شیدور-  جزیره هندورابی- جزایر فارور بزرگ و فارور کوچک -  جزیره نخیلو- جزیره ام سلمه - جزیره نهمادون –   جزیره گُرم( ام اکرم ) جزیره عباسک -جزیره زمرد- جزیره نگین- جزیره مروارید

و جود خلیج های کوچک در این مناطق حفاظت شده شامل : خلیج نایبند -  خلیج جاسک غربی- خلیج جاسک شرقی-  خلیج گواتر

 

و جود تیپ های متنوع  موفولوژیک سواحلی  در این مناطق حفاظت شدهشامل : سواحل گِلی ،  سواحل شنی،  سواحل صخره ای ،  سواحل پرتگاهی یا دریابار ،  و...

 

به هر روی این اکوسیستمهای متنوع  دریایی و ساحلی  طی هزاره ها زیستگاهی می شوند برای میلیون ها پرنده بومی و مهاجر و دیگر آبزین مثلا در تالاب بین الملل خور خوران در زمان ثبت بین المللی آن 93 گونه پرنده بومی و مهاجر58 گونه ماهی و همچنین54 گونه پلانکتون به ثبت می رسد و یا   جزیره شیدور از زیستگاه های مهم برای تخم ریزی لاکپشت منقار عقابیEretmochelys imbricata bissa و لاکپشت سبزChelonian mydas japonica cheloniidae شناسایی می شود و یا  تالاب بین المللی خلیج گواتر و حور باهو   تنها زیستگاه تمساح پوزه کوتاه Crocodylus  palustrisمعروف به گاندو شناخته می شود . یعنی غربی ترین زیستگاه این جانور در آسیا  و  محل مناسبی برای تخم گذاری لاکپشت های بزرگ دریایی چون لاک پشت مهمیزدار شرقیTestudo graeca zaruddnyi-لاکپشت آسیاییTestudo horsfieldii-لاکپشت سرخCaretta gigas - و لاک پشت سبز و لاک منقارپشت عقابی  و یا آبهای نزدیک به  سواحل  دریای عمان و خلیج فارس از جمله منطقه حفاظت شده  حرا گابریک،جاسک شرقی و غربی  محل زمستان گذرانی برخی پستانداران بزرگ دریایی  شناخته می شود نظیر  دلفین‌ها، نهنگ اسپرم و بلو و نهنگ قاتل شناخته شده است و یا ......

 علاوه بر شاخصه های زیستی که به آن اشاره شد ، سواحل و جزایر  این  مناطق بستری می شود برای  بالندگی تمدن های ایران زمین به گونه ای که  نام باستانی"خلیج فارس" قدمتی  به دارازای تاریخ ایران زمین دارد.  نامی که در اسناد هزار توی تاریخ جهان،  بار ها و بار ها از آن یاد شده و بر  حاکمیت ایرانیان بر این آب ها ی گرم گواهی داده است!!!  آبهاییی که کانونی برای پیوند شرق و غرب  بوده و سفره ای باز و پر و پیمان  برای ایرانیان ساکن این دیاران و مسافران آن بوده است و رمز راز ماناییش را می توان فقط و فقط  در قدرت  پیوند  آن با  هزاره های تاریخی ایران زمین دانست و بس !!!  آنگاه که نیرو ی دریایی مقتدر ایرانیان سینه آبهای خلیج فارس و دریای عمان را می شکافت و تا دورترین نقاط اقیانوس ها پیش می رفت. در حالیکه  هیچک از کشور های کوچک و بزرگ عربی امروزی در آن منطقه وجود نداشتند!! !آنگاه که  بندر جاسك از كانون های معتبر آئین میترایی و مِهرپرستی بود.آنگاه که روشنایی آتش خرد ورزان  زرتشتی ، شب و تاریکی را  از جزایر و کرانه های  این دیاران  دور می کرد   آنگاه که دولتمردان هخامنشی برای جزایر و بنادر آن ساخلو (پادگان ) ایجاد کرده  بودند و شاپوردوم  فرمان حفر ترعه نیل به دریای سرخ را صادر کرد  تا شرایط سفر از خلیج فارس و دریای عمان به مصر و دریای مدیترانه مهیا شود . آنگاه که اردشیر بابکان بندر رام اردشیر را در مقابل جزیره خارک ساخت تا برای  بازرگانان تسهیلات اقامت و سفر را به هند و آفریقا  فراهم کند  آنگاه که کشور های قدرتمند جهان باستان مانند یونان و روم ، کشتیهای خود را با اجازه ایرانیان وارد خلیج فارس می کردند  آنگاه که این کرانه ها  کلید آبی جاده ابریشم بود. آنگاه که بزرگ مهر حکیم  و دیگر بزرگان این سرزمین ، دستاود های ایران را برای معرفی به جهانیان از همین آبراه به دیگر نقاط جهان می بردند آنگاه که  نادر شاه برای تسهیل داد و ستد در این آب ها  بیش از  25 کشتی ساخت. آنگاه که ....

اما  تاریخ  این دیار صفحات  تلخی نیز در بر دارد که توسط حکومت های دست نشانده مرکزی و خائنین ضد ایرانی ورق خورده است و سیاست آنها بوده که بیگانگان بار ها جزایر و بنادر خلیج فارس را به اشغال در آورند و گرچه برخی از مناطق آن  سالیانی  در دست آنها ماند و آنان حتی خواب نفوذ به سراسر ایران از طریق این آبها را می دیدند، ولی هر بار این مناطق توسط سلحشوران ایرانی از چنگ این متجاوزان بیرون کشیده شد!!! وجود آثار بجای مانده از این تجاوزات ، کوچکترین دلیل عینی بر این مدعاست که ازآنجمله است:*-  بقایای قلعه ،دژ های پرتغالی ها و قبر های پرتقالی *- بقایای قلعه هلندی ها و قبرستان هلندی ها  *- قبرستان انگلیسی ها *- قبرهای ایتالیایی ها  *- و ....

 

و شایسته بود که این  مجموعه  بسیار یگانه و  بخش مهمی از هویت زیستی  ایران زمین!برای بهره مندی نسل ها ی آینده نیز ، حفاظت همه جانبه می شد که متاسفانه  چنین نشد !!!!در بررس این مناطق کانون دیده بانان زمین ثابت می کند که حفاظتی بودن این مناطق  دروغی بیش نیست !!!!!!!!!!!  

 

کانون دیده بانان زمین در این بررسی با توجه به  موقعیت جغرافیایی این 16 منطقه به تنگه  هرمز  که پدیده بسیار مهم جغرافیایی در طول  سواحل خلیج فارس و دریای عمان است،  این مناطق  را در قالب 3 گروه بررسی کرده است که عبارتند از :

گروه یک –مناطق حفاظت شده داخل تنگه هرمز دربرگیرنده  4 منطقه (مناطق حفاظت شده حرا ، حرا خوران، حرا تیاب  و میناب ، حرا رودگز ) که  37 درصد مساحت مناطق حفاظت شده ناحیه هفت را شامل می شوند

گروه دو- مناطق حفاظت شده غرب تنگه هرمز شامل ده منطقه (پارک ملی دریایی نایبند ، پارک ملی دیر و نخیلو ،اثر طبیعی ملی جزیره  خارکو ، پناهگاه حیات وحش خارک،جزیره  شیدور، جزیره هندورابی و مناطق حفاظت شده حله  ، جزایر فارور، مند و سراج )که 42درصد مساحت مناطق حفاظت شده ناحیه هفت را شامل می شوند

 گروه سه- مناطق  حفاظت شده شرق  تنگه هرمز دربرگیرنده دو منطقه(منطقه حفاظت شده حرا گابریک ، جاسک غربی وشرقی و بخش جنوبی منطقه حفاظت شده گاندو  ) که  21درصد مساحت مناطق حفاظت شده ناحیه هفت را شامل می شوند

 

در ادامه ضمن مروری بر شاخص های طبیعی هر 16 منطقه حفاظت شده در قالب 3 گروه تقسیم شده  ،   مستند هایی از  حفاظت نشدن  این مناطق ارائه شده است : 

ناحیه هفت -ص1 از 9

ادامه

صفحه اصلی