گزارش بررسی کانون دیده بانان زمین از180 منطقه حفاظت شده در اکوسیستم های کوهستانی و تالابی کشوردر قالب هفت ناحیه جغرافیایی

 

 

 ناحیه چهار – بررسی 19 منطقه  حفاظت شده ابر سازه های آب ساز طبیعی حوزه های

کشف رود  و  اترک

گزارش تحقیقی- خبری ازکانون دیده بانان زمین:  نسرین دخت خطیبی کارشناس جغرافی و پژوهشگر جغرافیای طبیعی ایران با همکاری مینا محبوبی و  فرشته موثق نژاد- اسفند 1395

 

 

در تقسیمات کانون دیده بانان زمین  ناحیه چهار این گزارش ، در بر گیرنده 19 منطقه حفاظت شده  واقع در  ابر سازه های آب ساز طبیعی حوزه های کشف رود  و  اترک است . این 19 منطقه با  مساحت498هزار و442هکتار تنها  سهم 3 درصدی از سطوح  مناطق حفاظت شده کشور را دارا می باشند که در بر گیرنده :

 3 پارک ملی (تندوره، ساریگل،سالوک)

یک پناهگاه حیات وحش (حیدری)

4 اثر طبیعی ملی (قلل بينالود، اُرس سرانی، صنوبر شيروان ،سرو قره باغ)

11 منطقه حفاظت شده( تندوره ،ساریگل، سالوک، ارس سیستان، الله اكبر، دربادام، قرچغه، سرانی،بينالود، قرخود،  كشف رود )

 

نقشه موقعیت مناطق  حفاظت شده حوزه های آبریز رودخانه کشف رود و رودخانه اترک

 

 

 

  این 19 منطقه  در دو محور  کوهستانی پراکنش دارند  که عبارتند از :

 محور کوهستانی هزارمسجد - الله اکبر - کپه داغ ( بخش های شمالی )

  محورکوهستانی بینالود-حیدری-شاه جهان-سالوک- کُورخود ( بخش  جنوبی )

  این دو محور کوهستانی تقریبا هم راستا ( جنوب شرق- شمال غرب ) ،  بوسیله فرو رفتگی زمین ساختی " اترک- کشف رود"  که جاده ترانزیتی مشهد- چناران-قوچان- شیروان- بجنورد - آشخانه  از آن عبور داده شده از هم جدا شده اند.

 بر پایه مطالعات زمین شناسی ، چاله " اترک- کشف رود"  یک چاله ناودیسی است که در فرو افتادگی آن عملکرد یک گسل طولی نیز مشهود بوده است. دو رودخانه اترک و کشف رود به دلیل تفاوت شیب توپوگرابی  در این چاله ناودیسی،  عکس جهت هم  جاری هستند . رودخانه اترک به سوی دریای خزر  جریان دارد و رودخانه کشف رود  به سمت رودخانه های مرزی شرق ایران ( هریرود)  در جریان است.

بخش قابل توجهی از بارش های این منطقه به علت عرض جغرافیایی بالا و متاثر از توده های هوای سرد قطبی وسیبری است که عموما به شکل  بارش برف می باشد که  طی میلیون ها سال ذوب تدریجی این برف ها علاوه بر غنی سازی سفره های آب های زیر زمینی دشت های این منطقه ،  منشاء ظهور و بروز چشمه های فراوانی در میان توده های آهکی این کوهستان ها بوده است که تغذیه دائمی رودهای منطقه و دو مادر رود  اترک و کشف رود را سبب می شده است.  این اکو سیستم کوهستانی  ، در طول میلیون ها سال  نقش حیاتی در زیستگاه های گیاهی ، جانوری و انسانی این بخش از ایران زمین را داشته است.

چشم انداز طبیعی- زیستی ارائه شده ، چشم اندازی از دیاری در شرقی ترین  بخش ایران زمین است که آغاز گر هر طلوع خورشید در ایران عزیز ما از فراز همین ابرکوهستان ها همچون  زرین کوه ،کپه داغ ، سالوک ، شاه جهان ،  بینالود و هزار مسجد، و... است. در روایات تاریخی  در مورد نام هزار مسجد آمده است که چون اسکندر به ایران هجوم آورد و درصدد نابودی دین زرتشت برآمد،هزار نفر از بزرگان دین زرتشت که به "مز"معروف بودند ، اوستا را به این کوه آوردند و در آنجا مخفی شدند و لذا این کوه جایگاه "هزار مز"شد.بعد ها پس از حمله وحشیانه اعراب به این منطقه نام آن به هزار مسجد تغییر داده شد.

بلندای خراسان یا همان خورآسان در طول میلیون ها سال بستر جنگل های انبوه درخت  اُرس بود این درختان دیرزیست مقاوم با قدمت های  700 تا1000  هزارساله که حتی تک پایه هایی از آن نماد شکوه ایستادگی از پس ناهنجاری های طبیعت بود پابرجاست اگرچه در تهدید شدید نابودی است  از جمله آنها می توان به اثر طبیعی ملی " اُرس سرانی " در کوه کپه داغ با قدمت 2700 سال که باقی مانده جنگل های انبوه ارس در گذشته است ، اشاره کرد . ستیغ  بلندای اسطوره ای این کوهستان ها  ، مامن امنی برای پرواز عقاب و بالابان و دامنه ها آن جولانگاهی برای خالص ترین نژاد  قوچ و میش و کل و بز و پلنگ و خرس و دشت ها ی آن بستر های غنی برای زیست و جولانگاه گله های آهو بود که هنوز نیز آخرین بقایای این زیستگاه ها در گوشه هایی از همین مناطق حفاظت شده کم و بیش باقی مانده است .

این دیار غنی خاستگاه بخشی از تبلور تاریخ و فرهنگ ایرا ن عزیزمان  و سهیم در شکل بخشیدن به هویت زیستی این بخش از ایران زمین بوده است !

در هزاره اول پیش از میلاد مقارن ورود آریایی ها از آسیای میانه به ایران مرکزی ، همین فضای جغرافیایی است  که آنها را در این دیاران به سکون فرامی خواند و آساک منطبق با مقر جغرافیایی قوچان امروز  با نام های قدیمی خَبوشان  و یا  اساک و یا  اشك یا ارسكه  نخستین پایتخت اشکانیان انتخاب می شود و به نظر باستان شناسان و تاریخ دانان ناحیه پارت اصلی در محدوده  همین بخش از  خراسان شامل كلات ، قوچان،  شيروان ،اسفراين، بجنورد بوده است و درگز به قدمت حکومت اشکانیان .یافته‌های باستان‌شناسی در  نسا  گویای  آثار ی از دوره  اشکانیان است.  در شاهنامه فردوسی از نسا بدین صورت یاد شده است :

به گرگان بیامد بشهر نسا      یکی رهبری پیش او پارسا

 گفتنی است  محوطه باستانی نسا  هم اکنون در جمهوری ترکمنستان قرار دارد  که  از سال ۲۰۰۷ میلادی به عنوان یکی از آثار مهم تمدن بشری در فهرست میراث جهانی سازمان یونسکو ثبت شده است.

ویا نیشابور یا نیوشاپوهر، نامی که از دوره‌ی ساسانی  بر این شهر گذاشته شد و ریوند، نامی که در دوره اساطیری و به ویژه در گستره آیین‌ باستانی مزدایی ایرانیان، به سرزمین نیشابور گفته می شد.

و   کُنگ (یعنی دژ مستحکم) که قدمت آن را به هزاران سال پیش نسبت داده اند . در انتهای دره کُنگ در شهرستان طرقبه امروز که به شکل پلکانی نظیر ماسوله ساخته می شود و مشرف به دشت و دره های اطراف با پی و دیواره های بسیار قطور بوده است و  ولایت توس  با مناطقی چون تابران( که توس فعلی در 24 کیلومتری مشهد روی آن بنا شد. ) ،  نوغان ،رادکان( خرابه های آن در نزدیک قوچان است ) و ترغبذ( طرقبه امروز) و کهن شهر توس وقلعه پاژدر دشت کشف رود،  زادگاه و محل  بالندگی ابر مرد سخن فارسی،  فردوسی توسی  می شود و این دیار خاستگاهی  می شود برای  خلق اسطوره های شاهنامه ،کارنامه ای از فر و سالاری ایرانیان  و به همت فردوسی است که به  گوشه گوشه دیار خراسان  نور تابانده می شود همچون توس ، کلات، نیشابور، جرم(محدوده روستای چرم  امروزی در مرز شمالی  منطقه حفاظت شده  ارس سیستان ) ، کاسه رود ( کشف رود)  ، کوه همایون ( نام یکی از کوه های کپه داغ و هزار مسجد ) چشمه سو یا چشمه سبز (در کوه بینالود ) و ....

و دژ طبیعی و دست ساز کلات در پس و پیش  ستیغ های هزار مسجد است که  سنگری می شود برای  سلحشوران  ایران زمین در پاسداری از کیان این مرزو بوم و هویت زیستی آن. نبرد های نادر شاه نیز در این دژ و در کنار  ژرف رود بود.  در روایات تاریخی آمده است که قبل از نادر شاه دژهای کلات توسط تیمور ساخته شده است .  (روستای "ژرف"  یکی از نفاط مسکونی مرز شرق منطقه حفاظت شده  ارس سیستان است) وهم از این روست که هنوز دژ کلات از پس سیل های  مهیب و شلاق  روزگار ، همچنان استوار ایستاده است تا پیام تاریخی و زیستی خود را به ما و نسل های پس از ما برساند و بقول نویسنده ای که در 40 سال پیش نوشت : وقتی در بالای کنگره کلات و رو  در روی دشت گسترده خاوران می ایستی  " بوی جوی مولیان " را می توانی استشمام کنی و " ریگ آموی" را با یاد رودکی این غزل سرای  خوش سخن سمرقندی لمس کنی  .

و ما می گوییم  وقتی به کوه  ساریگل در پارک ملی ومنطقه حفاظت شده  ساریگل و کوه سالوک(پارک ملی ومنطقه حفاظت شده  سالوک ) در قوس الله داغ صعود می کنی و دیار اسفراین را تکه داده به کوه شاه جهان  و عظمت خراسان را از ستیع آنها  نظاره می کنی ، اگر لحظه ای چشم را ببندی و با گوش جان بشنوی ،صدای سم اسبان و شمشیر سربداران را در نبرد جانانه با مغولان  در همین وادی می توانی می شنویم ! 

و کم نیستند  راز ها و نشانه ها از کهن سرزمین ایران در این مرزو بوم که در رهگذر تاریخ  مهر و نشان خود را بر جای نگذاشته باشد.  نظیر تپه هایی که از هزاره های قبل از میلاد نشان دارند  چون يارم تپه  در 500 متري غرب آتشکده بنديان ودر مجاورت رود درونگربا آثاری از  اولين سكونت اقوام دوره ما قبل تاريخ و روزگار باستان و.....

آری بخش وسیعی از مناطق حفاظت شده  این منطقه ،تبلوری از شاخص ترین نماد های هویت زیستی  این بخش از ایران زمین است و مجموعه ای شگفت انگیز از پدیده های طبیعی :

 *- بیش از 60  کوه با نام های مشخص در پیکره های کوهستانی  این مناطق حفاظت شده  سر بر افراشته اند نظیر کوه های گود زرد (3249 متر)،شیر کوه (3200 متر)، کوه سیاه خوانی( 3100متر) ،کوه هزار مسجد (3040 متر) ،کوه شاه جهان (3032 متر)،کپه داغ (2949متر ) ،کوه ساریگل (۲۸۹۳ متر)، کوه سالوک( 2670 متر ) ،کوه قرخود (2819 متر ) ،کوه الله اکبر (2804 متر)، کوه چالیدر (2695متر )، کوه تیغ میان ( 2642متر) و...

*-دره روده های بسیار در این کوهستان ها نظیر دره شمخال ،دره کاستان،  دره بارسو ، دره حیدری ،اولیک دره ، دره چشمه خانی ، دره رود زُشک ، دره رود کنگ،  دره رود گلمکان ،و...

*- غارهای شگفت انگیز در میانه این ارتفاعات که نام آنها خود مهم ترین  هویت زیستی دیرینگی آنهاست نظیر غار رختیان،غار پلنگ تخته نی،غار مغان ،  غار پیش قلعه و.......

 *  آبشار ها ی باشکوه  نظیر آبشار دره آبگرم، آبشار چَــرَم کهنه،آبشار دره ایده لیک، آبشار ایستیق سو ،آبشار کنگ  و ....

*- چشمه سار های بسیار زیاد که در هزاره ها هستی بخش زیستگاه ها بوده اند .  طبق سرشماری عمومی کشاورزی سال 1365  تنها در بخش طرقبه حدود 1214چشمه آمارگیری شده ( 854 چشمه دائمی و 360 چشمه فصلی) که  چشمه سبزیا چشمه سو در ارتفاع 2310متری کوه بینالود از نام آورترین آنهاست که حتی در شاهنامه نیز ار آن نام برده شده است :

چو بخت شهنشاه بدو رو شود           از ایدر سوی چشمه سو  شود

و یا در منطقه حفاظت شده ارس سیستان در کوه های هزار مسجد که بیش از  چهل چشمه با نام و نشانی  مشخص ثبت شده است نطیر چشمه قره جنگل، چشمه مهر، چشمه مراد، قوش چشمه، چشمه ارس - و...

*-رویشگاه جنگل های باستانی درختان اُرس و پسته وحشی.  این کوهستان ها  طی هزاره ها  رویشگاه جنگل های انبوه درختان اُرس و  پسته وحشی بوده که هنوزه باقی مانده  آن جنگل ها ی انبوه در مناطق حفاظت  شده سرانی،ارس سیستان ، در کوه های هزار مسجد ،پارک ملی  ساریگل و جنگل خواجه دیده می شود

*- زیستگاه های دیرینه پلنگ ، خالص ترین گونه  قوچ اوریال Urial-Ovis orientalis arkalدر کل ایران زمین وآهو در میاندشت های این ارتفاعات است .

 

متاسفانه نتایج بررسی کانون دیده بانان زمین از مناطق حفاظت شده این منطقه نشان داد که دیر نیست آن زمان که این کوه ها تهی از خاک و چشمه و رود و جنگل و زیستگاه شوند  و دور نخواهد بود آن روزی که در حستجوی  یک درخت ارس باید کیلومتر ها کوه های این منطقه را بپیمایی   !!!

در این بررسی کانون دیده بانان زمین ضمن ارائه موقعیت جغرافیایی و کلی ترین ویژگی های طبیعی این 19 منطقه،  مستند هایی از  عدم حفاظت این مناطق ارائه داده است . گفتنی است با توجه به موقعیت جغرافیایی و تیپ اکوسیستمی، این مناطق در قالب 3 گروه دیده شده اند:   

گروه یک دربرگیرنده10 منطقه حفاظت شده واقع درمحور کوهستانی هزار مسجد- کپه داغ شامل منطقه حفاظت شده  ارس سیستان، منطقه حفاظت شده الله اکبر ،پارک ملی و منطقه حفاظت شده تندوره،  منطقه حفاظت شده دربادام،  منطقه حفاظت شده قرچغه،  منطقه حفاظت شده سرانی، اثر طبیعی ملی اُرس سرانی و اثر طبیعی ملی صنوبر شیروان و اثر طبیعی ملی سرو قره باغ.

گروه دو در برگیرنده  8 منطقه حفاظت شده  واقع درمحور کوهستانی بینالود-حیدری - شاه جهان- -سالوک- کُورخود و...شامل منطقه حفاظت شده بينالود ، اثر طبیعی ملی قلل بينالود، پناهگاه حیات وحش حیدری، پارک ملی و منطقه حفاظت شده ساریگل،  پارک ملی و منطقه حفاظت شده سالوک و منطقه حفاظت شده قرخود.

گروه سه در برگیرنده تنها یک منطقه حفاظت شده  واقع در دشت کشف رود شامل رودخانه حفاظت شده کشف رود

در ادامه ضمن مروری بر ویژگیهای طبیعی هر منطقه در قالب سه گروه مطرح شده ،مستند هایی از عدم حفاظت این مناطق ارائه شده است :

 

ناحیه چهار-ص1 از 9

ادامه

 

صفحه اصلی